🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:19:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एकदेहौ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एकदेहौ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एकदेहौ

अर्थ: एक (एक यह संख्या, असहाय, भिन्न, अन्य, केवल, मुख्य) + देह (घञ् शरीर)

अंग्रेज़ी: having a similar body or descended from the same person (as a family), Hariv. 2532

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एकदेह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. एकदेह (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. एकदेह (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एकदेह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएकदेहःएकदेहौएकदेहाः
द्वितीयाएकदेहम्एकदेहौएकदेहान्
तृतीयाएकदेहेनएकदेहाभ्याम्एकदेहैः
चतुर्थीएकदेहायएकदेहाभ्याम्एकदेहेभ्यः
पञ्चमीएकदेहात् / एकदेहाद्एकदेहाभ्याम्एकदेहेभ्यः
षष्ठीएकदेहस्यएकदेहयोःएकदेहानाम्
सप्तमीएकदेहेएकदेहयोःएकदेहेषु
सम्बोधनहे एकदेहहे एकदेहौहे एकदेहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एकदेह
एकदेह
ekadeha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकदेह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बुध ग्रह ।
२. गोत्र । वंश ।
३. दंपती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एक—देह mfn. having a similar body or descended from the same person (as a family), Hariv. 2532
having as it were one body, Hariv. 3439
एक—देह m. ‘having a singular or beautiful form’, N. of the planet Mercury, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (228,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकदेह पु० एकः श्रेष्ठोदेहोऽस्य । १ बुधग्रहे त्रिका० तस्य ग्रहेषू अतिसुन्दरत्वात् तथात्वम् । एकस्तुल्योदेहो यत्र एकस्मात् देहोयत्र वा । २ वंशरूपे गोत्रे तत्र सर्वे- षां तुल्यदेहत्वादेकस्मादुत्पन्नदेहत्वाच्च तथात्वम् । “बहूनि विप्र! गोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् । एकदेहानि ति- ष्ठन्ति विभक्तानि विना प्रजाः” हरिवं० ४६ । ३ समानदेहा- रव्वे सण्डिण्डे च एकमेकतां गतं देहमस्य । ४ दम्पत्योः तयोर्विवाहेन एकदेहतोत्पादनात्तथात्वम् “अस्थिभिर [] स्थीनि मांसैर्मासानि त्वचा त्वचमिति” श्रुतेः । “आ- म्राये स्मृतितन्त्रे च लोकाचारे च सूरिभिः । शरीरार्द्धं स्मृता जावा पुण्यापुण्यफले समा । यस्य नोपरता भार्य्या देहार्द्धं तस्य जीवति । जीवत्यर्द्धशरीरे तु कथमन्योधनं हरेत्” वृह० स्मृतेश्च तयोरेकदेहत्वम् । तत्र पुंसि पुं०, स्त्रियां स्त्रीति भेदः एकाङ्गादयोऽप्यत्र । स्त्रियां ङीष् इति भेदः । कर्म्म० । ५ एकस्मिन् देहे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1473-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकदेहः, पुं, (एकः मुख्यो देहो यस्य । ग्रहेषु सौम्यत्वादस्य तथात्वम् ।) बुधग्रहः । इति त्रि- काण्डशेषः ॥ (एको मेदरक्तादीनां साम्यात् तुल्यो देहः शरीरं यत्र । गोत्रम् । वंशः । यथा, हरिवंशे ४६ अध्याये । “बहूनि विप्र गोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् । एकदेहानि तिष्ठन्ति विभक्तानि विना प्रजाः” ॥ दम्पती । “अस्थिभिरस्थीनि मांसैर्मांसानि त्वचा त्वचमिति श्रुतेः” । तथा, -- “शरीरार्द्धं स्मृता जाया पुण्यापुण्यफले समा” । इति स्मृत्युक्तेश्च जायापत्योरेकदेहत्वम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-292-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एकदेहौएकदेह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: एकदेह (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | एकदेह (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एकदेहौ 📚 ➤ एक (एक यह संख्या, असहाय, भिन्न, अन्य, केवल, मुख्य) + देह (घञ् शरीर)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): having a similar body or descended from the same person (as a family), Hariv. 2532

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एकदेह 📚बुध ग्रह🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • एकदेह = एक + देह द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬