🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:46:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एधते

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एधते

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एधते

अर्थ: बढना

संस्कृत: वृद्धौ

अंग्रेज़ी: to grow, to increase, to prosper, to extend, to swell, to rise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एध् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. एधता (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: एध + तल् (भाववाचक)
  3. एधता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: एध + तल् (भाववाचक)
  4. एधता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · तद्धित: एध + तल् (भाववाचक)
  5. एधता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · तद्धित: एध + तल् (भाववाचक)
  6. एधता (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · तद्धित: एध + तल् (भाववाचक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — एध् (भ्वादिगण) · अर्थ: बढना (वृद्धौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमएधतेएधेतेएधन्ते
मध्यमएधसेएधेथेएधध्वे
उत्तमएधेएधावहेएधामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): एधते · लिट् (आत्मने.): एधाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): एधिता · लृट् (आत्मने.): एधिष्यते · लोट् (आत्मने.): एधताम् · लङ् (आत्मने.): ऐधत · विधिलिङ् (आत्मने.): एधेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): एधिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐधिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐधिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: एधन · ण्वुल्: एधकः · तृच्: एधिता · ण्यत्: एध्यः · तव्य: एधितव्यः · अनीयर्: एधनीयः · क्त: एधितः · क्तवतु: एधितवान् · शानच्: एधमानः · क्त्वा: एधित्वा · ल्यप्: प्रैध्य · तुमुन्: एधितुम् · णमुल्: एधम् · घञ्: एधः · क्तिन्: एद्धि · क्वसु: एधाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एध्
एध्
edh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
यज्ञ की लकड़ी (2.4.13) समिध्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एध् cl. 1. Ā. एधते (rarely P. -ति), एधां-चक्रे, एधिता, एधिष्यते, ऐधिष्ट, to prosper, increase, become happy, grow strong, RV.; AV.; VS.; ŚBr.; Mn.; to grow big with self-importance, become insolent; to become intense, extend, spread, gain ground (as fire or passions), MBh.; BhP.; to swell, rise (as waters), BhP. : Caus. एधयति, to cause to prosper or increase, wish for the welfare or happiness (of any one), bless, BhP.; Kum. vi, 90; Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (231,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एध् {c1c} A. (एधते, एधांचक्रे, ऐधिष्ट, ए धितुं, एधित) 1 To grow, increase; विनापि संगमं स्त्रीणां कवीनां सुखमेधते Pt. 2. 164. --2 To prosper, become happy, live in comfort. द्वावेतौ सुखमेधेते Pt. 1. 318. --3 To grow strong, become great. --4 To extend. --5 To swell, rise. --Caus. To cause to grow or increase; to greet, celebrate, honour; नैदिधः स्वपराक्रमं Bk. 15. 19; (तां) आशीर्भिरेधयामासुः Ku. 6. 90. --Desid. एदिधिषते.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0356-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एधतेएध् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: एधता (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: एध + तल् (भाववाचक) | एधता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: एध + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एधते 📚 ➤ बढना
संस्कृत: वृद्धौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एध् 📚cl. 1. Ā. एधते (rarely P. -ति), एधां-चक्रे, एधिता, एधिष्यते, ऐधिष्ट, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें