🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:44:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एष्टः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एष्टः

अर्थ: इच्छा करना, चाहना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: इच्छायाम्

अंग्रेज़ी: to wish, to desire, to want

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एष्टृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इष् + तृच्
  2. एष्टृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इष् + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — एष्टृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएष्टाएष्टारौएष्टारः
द्वितीयाएष्टारम्एष्टारौएष्टॄन्
तृतीयाएष्ट्राएष्टृभ्याम्एष्टृभिः
चतुर्थीएष्ट्रेएष्टृभ्याम्एष्टृभ्यः
पञ्चमीएष्टुःएष्टृभ्याम्एष्टृभ्यः
षष्ठीएष्टुःएष्ट्रोःएष्टॄणाम्
सप्तमीएष्टरिएष्ट्रोःएष्टृषु
सम्बोधनहे एष्टःहे एष्टारौहे एष्टारः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — इष् (तुदादिगण) · अर्थ: इच्छा करना, चाहना (इच्छायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइच्छतिइच्छतःइच्छन्ति
मध्यमइच्छसिइच्छथःइच्छथ
उत्तमइच्छामिइच्छावःइच्छामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: इच्छति · लिट्: इयेष · लुट्: एषिता · लृट्: एषिष्यति · लोट्: इच्छतात् · लङ्: ऐच्छत् · विधिलिङ्: इच्छेत् · आशीर्लिङ्: इष्यात् · लुङ्: ऐषीत् · लृङ्: ऐषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: एषण · ण्वुल्: एषकः · तृच्: एष्टा · ण्यत्: एष्यः · तव्य: एष्टव्यः · अनीयर्: एषणीयः · क्त: इष्टः · क्तवतु: इष्टवान् · शतृ: इच्छन् · स्य-शतृ: एषिष्यन् · क्त्वा: इष्ट्वा · ल्यप्: प्रेष्य · तुमुन्: एष्टुम् · णमुल्: एषम् · घञ्: एषः · क्तिन्: इष्टि · क्वसु: ईषिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एष्टृ
एष्टृ
eṣṭṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एष्टृ mfn. hastening on, advancing, ib.
एष्टृ = एषितृ above, Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1323,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एष्टःएष्टृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इष् + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: एष्टृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इष् + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एष्टः 📚 ➤ इच्छा करना, चाहना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: इच्छायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एष्टृ 📚mfn. hastening on, advancing, ib🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • एष्टः: इष् + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें