🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:59:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एष्टिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एष्टिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एष्टिः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (See above) seeking to go towards, wish, desire, RV. vi, 21, 8; VS.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. इष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + यज् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एष्टि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएष्टिःएष्टीएष्टयः
द्वितीयाएष्टिम्एष्टीएष्टीः
तृतीयाएष्ट्याएष्टिभ्याम्एष्टिभिः
चतुर्थीएष्टये / एष्ट्यैएष्टिभ्याम्एष्टिभ्यः
पञ्चमीएष्टेः / एष्ट्याःएष्टिभ्याम्एष्टिभ्यः
षष्ठीएष्टेः / एष्ट्याःएष्ट्योःएष्टीनाम्
सप्तमीएष्टौ / एष्ट्याम्एष्ट्योःएष्टिषु
सम्बोधनहे एष्टेहे एष्टीहे एष्टयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एष्टि
एष्टि
eṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] चाहना । इच्छा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एष्टि f. (see above) seeking to go towards, wish, desire, RV. vi, 21, 8; VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (232,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एष्टि स्त्री आ + यज--आ + इष--वा क्तिन् । १ अभियजने २ अभि- कामनायाञ्च । “पितॄणां शश्वद्बभूथ सुह्वएष्टौ” ऋ० ६, २१ ८, । “एष्टौ आयजनेऽभिकामवे वा” भा० करणे क्तिन् ३ आशासनसाधनेषु ऋक्सामेषु । “प्रजापतिर्वै विश्वकर्म्मा सहीदं सर्वमकरीत् मनोगन्धर्वस्तस्य ऋक्साभान्यप्सरसः इति मनोह गन्धर्वः ऋक्सामैरप्सरोभिर्मिथुनेन सहो- क्रामैष्टयोनामेत्यृक्सामानि वा एष्टय ऋक्सामैर्ह्याशासते इति नोऽस्त्विति नोऽस्त्विति” शत० ब्रा० ९, ४, १, १२ । “प्रजापतिर्विश्वकर्मा मनोगन्धर्वस्तस्य ऋक्सामान्यप्सरस एष्टयोनाम” यजु० १८, ४३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1542,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एष्टिःएष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: एष् + क्तिन्)
अन्य सम्भावना: इष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + यज् + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एष्टिः 📚 ➤ चाहना । इच्छा (को॰) उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (See above) seeking to go towards, wish, desire, RV. vi, 21, 8; VS.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एष्टि 📚चाहना । इच्छा (को॰)🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • एष्टिः: एष् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬