🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:57:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एष्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एष्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एष्यः

अर्थ: (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: प्रयत्ने

अंग्रेज़ी: to try, to attempt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एष्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: एष् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — एष्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएष्यःएष्यौएष्याः
द्वितीयाएष्यम्एष्यौएष्यान्
तृतीयाएष्येणएष्याभ्याम्एष्यैः
चतुर्थीएष्यायएष्याभ्याम्एष्येभ्यः
पञ्चमीएष्यात् / एष्याद्एष्याभ्याम्एष्येभ्यः
षष्ठीएष्यस्यएष्ययोःएष्याणाम्
सप्तमीएष्येएष्ययोःएष्येषु
सम्बोधनहे एष्यहे एष्यौहे एष्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — एष् (भ्वादिगण) · अर्थ: (प्रयत्ने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमएषतेएषेतेएषन्ते
मध्यमएषसेएषेथेएषध्वे
उत्तमएषेएषावहेएषामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): एषते · लिट् (आत्मने.): एषाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): एषिता · लृट् (आत्मने.): एषिष्यते · लोट् (आत्मने.): एषताम् · लङ् (आत्मने.): ऐषत · विधिलिङ् (आत्मने.): एषेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): एषिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐषिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐषिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: एषण · ण्वुल्: एषकः · तृच्: एषिता · ण्यत्: एष्यः · तव्य: एषितव्यः · अनीयर्: एषणीयः · क्त: एषितः · क्तवतु: एषितवान् · शानच्: एषमाणः · क्त्वा: एषित्वा · ल्यप्: प्रेष्य · तुमुन्: एषितुम् · णमुल्: एषम् · घञ्: एषः · क्तिन्: एष्टि · क्वसु: एषाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एष्य
एष्य
eṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एष्य वि॰ [सं॰]
१. चाहने योग्य । प्रस्तुत करने योग्य ।
३. निरीक्षण करने योग्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. एष्य᳙ mfn. (see the last) to be striven after, to be sought for, AV. xii, 2, 39; 4, 16; TāṇḍyaBr.
2. एष्य mfn. (fr. the Caus.), to be examined medically or probed, Suśr.
3. एष्य mfn. (√ इ fut.), what is to come, future, Sūryas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (233,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एष्य a. 1 To be desired or sought. --2 To be approached. --3 To be probed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0357-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एष्य त्रि० इष--कर्मणि ण्यत् । १ वाञ्छनीये भावे ण्यत् सुश्रुतोक्ते “तच्च शल्यकर्म्माष्टविधं तद्यथा छेद्यं भेद्यं लेख्यं वेध्य- मेष्यमाहार्य्यं विस्राव्यं सीव्यमित्युक्तेषु अष्टषु मध्ये २ शल्यकर्म्मभेदे न० । “एष्येष्वेषण्यलाभे” सुश्रु० “घुणोपहत काष्ठे वेणुनलनालीशुष्कालाबूमुखेष्वेष्यस्य” इत्युक्तेषु तत्कर्म्माचरणम् । कर्मणि ण्यत् । ४ एषणकर्मसाध्ये त्रि० । “एष्या नाद्ध्यः सशल्याश्च व्रणा उन्मार्गिणश्च ये” सुश्रु० एष गतौ ण्यत् । ५ गन्तव्ये त्रि० । “गतैष्यदिवसाद्येन गतिर्निघ्नी खषढृता” नील० ता० । इष गतौ दि० इष इच्छायां भ्वा० इष आभीक्ष्ण्ये क्र्या० एभ्यः ण्यत् । एष्य तत्तद्धात्वर्थकर्म्मणि प्राचु प्रैष्य इत्येव प्रेष्यस्तु ईष गतिहिंसादर्शनेषु इत्यस्य ण्यदन्तस्य रूपम् इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1542,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एष्यःएष्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: एष् + ण्यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एष्यः 📚 ➤ (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: प्रयत्ने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एष्य 📚चाहने योग्य । प्रस्तुत करने योग्य🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • एष्यः: एष् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें