🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:33:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

औंधना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

औम्+धना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

औम्

अर्थ: शूद्रों के लिये पावन ध्वनि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

धना

अर्थ: उत्पादन करना, पैदा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: धान्ये

अंग्रेज़ी: to bear fruit,to produce crops

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धन् + अच्
  2. धना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धन् + अच्
  3. धना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धन् + अच्
  4. धना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: धन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधनाधनेधनाः
द्वितीयाधनाम्धनेधनाः
तृतीयाधनयाधनाभ्याम्धनाभिः
चतुर्थीधनायैधनाभ्याम्धनाभ्यः
पञ्चमीधनायाःधनाभ्याम्धनाभ्यः
षष्ठीधनायाःधनयोःधनानाम्
सप्तमीधनायाम्धनयोःधनासु
सम्बोधनहे धनेहे धनेहे धनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धन् (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: उत्पादन करना, पैदा करना (धान्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदधन्तिदधन्तःदधनति
मध्यमदधंसिदधन्थःदधन्थ
उत्तमदधन्मिदधन्वःदधन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दधन्ति · लिट्: दधान · लुट्: धनिता · लृट्: धनिष्यति · लोट्: दधन्तात् · लङ्: अदधन् · विधिलिङ्: दधन्यात् · आशीर्लिङ्: धन्यात् · लुङ्: अधनीत् · लृङ्: अधनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धनन · ण्वुल्: धानकः · तृच्: धनिता · ण्यत्: धान्यः · तव्य: धनितव्यः · अनीयर्: धननीयः · क्त: धनितः · क्तवतु: धनितवान् · शतृ: दधनत्/दधनद् · स्य-शतृ: धनिष्यन् · क्त्वा: धनित्वा · ल्यप्: प्रधन्य · तुमुन्: धनितुम् · णमुल्: धानम् · घञ्: धानः · क्तिन्: धान्ति · क्वसु: दधन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — औम्
औम्
aum
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औम् ind. the sacred syllable of the Śūdras (see 3. औ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (239,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औम् ind. The sacred syllable of the Śūdras (for ओम् which is forbidden to be uttered by them).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0364-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
औम्अव्ययम् 📚
धनाधना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: धना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धन् + अच् | धना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: धन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

औम् 📚 ➤ शूद्रों के लिये पावन ध्वनि

धना 📚 ➤ उत्पादन करना, पैदा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: धान्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
औम् 📚ind. the sacred syllable of the Śūdras (see 3. औ)🔵🟣
धना 📚एक रागिनी🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
औंधनाऔम् + धनाअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धना: धन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें