🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

औरसः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

औरसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

औरसः

अर्थ: कोख से उत्पन्न, विवाहिता पत्नी से उत्पन्न, वैध

संस्कृत: स्वस्माज्जातपुत्रः · पर्याय: उरस्य

व्युत्पत्ति: उरसा निर्मितः+अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. औरस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — औरस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऔरसःऔरसौऔरसाः
द्वितीयाऔरसम्औरसौऔरसान्
तृतीयाऔरसेनऔरसाभ्याम्औरसैः
चतुर्थीऔरसायऔरसाभ्याम्औरसेभ्यः
पञ्चमीऔरसात् / औरसाद्औरसाभ्याम्औरसेभ्यः
षष्ठीऔरसस्यऔरसयोःऔरसानाम्
सप्तमीऔरसेऔरसयोःऔरसेषु
सम्बोधनहे औरसहे औरसौहे औरसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — औरस
औरस
aurasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अपनी पत्नी से उत्पन्न (2.6.28) उरस्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
औरस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] स्मृति के अनुसार १२ प्रकार के पुत्रों में सबसे श्रेष्ठ पुत्र । अपनी धर्मपत्नी से उत्पन्न पुत्र ।
औरस २ वि॰ जो अपनी विवाहिता स्त्री सी उत्पन्न हो । जायज । बैध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. औरस mf(ई)n. (fr. उरस्), belonging to or being in the breast, produced from the breast, MBh.
innate, own, produced by one's self, Suśr.
औरस m. a sound produced from the breast, PārGṛ. iii, 16
an own son, legitimate son (one by a wife of the same caste married according to the prescribed rules), Mn. ix, 166, &c.; Yājñ. ii, 128, &c.; Hit.; R. &c.
2. औरस mfn. coming from or belonging to Uraśā g. सिन्ध्व्-आदि, Pāṇ. iv, 3, 93.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (239,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औरस a. (सी f.) [उरसा निमिंतः अण्] Produced from the breast, [] born of oneself, legitimate; Ś. 7; V. 5; R. 16. 88. --सः, --सी A legitimate son or daughter; Y. 2. 128.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0364-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
औरस पु० उरसा निर्म्मितः यदभावे अण् । “सवर्ण्णायां संस्कृतायां स्वयमुत्पादयेत्तु यम् । औरसं तं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पितम्” मनूक्ते पुत्रभेदे “औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च” मनुना द्वादशविधपुत्रमध्ये तस्य प्राथम्योक्तेः “अङ्गादङ्गात् सम्भवति” आत्मा वै जायते पुत्र” श्रुतेश्च स्वदेहजातत्वेनास्य तथात्वम् । १ उरसा- निर्म्मितमात्रत्वेन असवर्ण्णागुत्रे परपूर्व्वापुत्रेऽपि औरस- शब्दस्य वृत्तिः अतएव “अर्जुनस्य परपूर्व्वायां नागकन्या- यामुत्पन्नमैरावतमभिप्रेत्य” भा० भी० ९१ अ० “अजानन् अर्जुनश्चापि निहतं पुत्रमौरसम्” ऐरावतस्य औरसत्व- विशेषणम् । “एकएवौरस पुत्रः सर्व्वस्य वसुनः प्रभुः” मनुः [] “औरसः क्षेत्रजः पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ” स्मृतिः औरसे पुनरुत्पन्ने तृतीयांशहराः सुताः” मनुः उरस इदमण् । २ हृदयभवे त्रि० उरसा नाम पुरोभेदः तत्र भवः सिन्ध्वा० अण् । ३ औरस उरसापुरोभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1581-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
औरसः, पुं स्त्री, (उरसा निर्म्मितः । उरस् अण् ।) स्वजातपुत्त्रः । तत्पर्य्यायः । औरस्यः २ । इत्य- मरः ॥ उरस्यः ३ । इति तट्टीका ॥ द्वादशविध- पुत्त्रान्तर्गतश्रेष्ठपुत्त्रोऽयम् । स तु सवर्णायां भा- र्य्यायां म्वयं जनितः । यथा । “सवर्णायां संस्कृतायां स्वयमुत्पादितमौरसं विद्यात्” । इति बौधायनः ॥ (तथा मनुः । ९ । १६६ । “स्वे क्षेत्रे संस्कृतायान्तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम् । तमौरसं विजानीयात् पुत्त्रं प्रथमकल्पितम्” ॥) “औरसो धर्म्मपत्नीजः” इत्यादि याज्ञवल्क्यः ॥ २ । १३१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-306-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
औरसःऔरस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

औरसः 📚 ➤ कोख से उत्पन्न, विवाहिता पत्नी से उत्पन्न, वैध
संस्कृत: स्वस्माज्जातपुत्रः · पर्याय: उरस्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
औरस 📚स्मृति के अनुसार १२ प्रकार के पुत्रों में सबसे श्रेष्ठ पुत्र । अपनी धर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
औरस

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • औरसः: उरसा निर्मितः+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें