🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:56:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कङ्गुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कङ्गुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कङ्गुः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: कङ्गुः · पर्याय: प्रियङ्गु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कङ्गु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कङ्गु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकङ्गुःकङ्गूकङ्गवः
द्वितीयाकङ्गुम्कङ्गूकङ्गूः
तृतीयाकङ्ग्वाकङ्गुभ्याम्कङ्गुभिः
चतुर्थीकङ्गवे / कङ्ग्वैकङ्गुभ्याम्कङ्गुभ्यः
पञ्चमीकङ्गोः / कङ्ग्वाःकङ्गुभ्याम्कङ्गुभ्यः
षष्ठीकङ्गोः / कङ्ग्वाःकङ्ग्वोःकङ्गूनाम्
सप्तमीकङ्गौ / कङ्ग्वाम्कङ्ग्वोःकङ्गुषु
सम्बोधनहे कङ्गोहे कङ्गूहे कङ्गवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कंगु
कंगु
kaṃgu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंगु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कङ्गु] कँगनी धान्य (भावप्रकाश में इसके चार प्रकार कहे गए हैं) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कङ्गु f. a kind of Panic seed (several varieties are cultivated as food for the poor), VarBṛS. Comm. on ŚBr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (242,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंगु n., कंगुनी A kind of Panic seed (four kinds of it are mentioned in Bhāva P.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0367-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कङ्गु स्त्री कं सुखमङ्गति मृगय्वा० कु शकन्ध्वा० । (काङ्गिनी) धान्यभेदे “सा च चतुर्विधा तासां गुणाः भावप्र० उक्ताः । “स्त्रियां कङ्कुः प्रियङ्गुर्द्वे कृष्णरक्तसितास्तथा । पीता, चतुर्विधा कङ्गुस्तासां पीता वरा स्मृता । कङ्गुस्तु भग्नस- न्धान वातकृद्वृंहणी गुरुः । सूक्ष्मश्लेष्महरातीव वाजिनां [] गुणकृद् भृशम्” । अप्राणिजातिवाचित्वात् वा ऊङ् । “आर्य्यास्तु यवशब्दाद्दोर्घशूकविशेषं प्रतियन्ति श्लेच्छास्तु कङ्गुम्” अधिकरणमा० स्वार्थे कन् तत्रैव । “कङ्गुका त्रि- फला लोध्रं काशीशं श्रवणाह्वया” सुश्रु० । इयञ्च ग्राम्य ओषधिः । “तिलमाषव्रीहियावाः प्रियङ्गवो गोधूभाश्चेति सप्त ग्राम्या ओषधयः” इति तैत्तिरीयसंहिताभाष्यधृता श्रुतिः प्रियङ्गुः कङ्गुः । अष्टादशधान्यमध्ये च अस्याग्रह- णम् अष्टादशधान्यशब्दे ५२५ पृ० तत्प्रमाणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1610-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कङ्गुः, स्त्री, (कं सुखं अङ्गति अङ्गयति वा अगि गतौ + ण्यन्तादस्मात् मृगष्वादित्वात् कुः शक- न्ध्वादित्वात् अकारस्य लोपश्च ।) पीततण्डुला । काङ्गनि इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रियङ्गुः २ । इत्यमरः ॥ २ । ९ । २० । कङ्गूः ३ प्रियङ्गः ४ । इति तट्टीका ॥ (तथाचोक्तम् । “स्त्रियां कङ्गुप्रियङ्गू द्वे कृष्णरक्तसितास्तथा । पीता चतुर्व्विधा कङ्गुस्तासां पीतां वरा स्मृता” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-005-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कङ्गुःकङ्गु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कङ्गुः 📚 ➤ कँगनी धान्य (भावप्रकाश में इसके चार प्रकार कहे गए हैं) उमा-कोश
संस्कृत: कङ्गुः · पर्याय: प्रियङ्गु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कंगु 📚कँगनी धान्य (भावप्रकाश में इसके चार प्रकार कहे गए हैं)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬