🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:27:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कडंगर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कडम्+गर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कडम्

अर्थ: गूँगा

व्युत्पत्ति: कड्-अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कड (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. कड (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. कड (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. कड् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. कड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकडःकडौकडाः
द्वितीयाकडम्कडौकडान्
तृतीयाकडेनकडाभ्याम्कडैः
चतुर्थीकडायकडाभ्याम्कडेभ्यः
पञ्चमीकडात् / कडाद्कडाभ्याम्कडेभ्यः
षष्ठीकडस्यकडयोःकडानाम्
सप्तमीकडेकडयोःकडेषु
सम्बोधनहे कडहे कडौहे कडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

गर

अर्थ: सींचना, गीला करना

संस्कृत: सेचने

अंग्रेज़ी: to irrigate, to moisten, to wet

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. गर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. गर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गृ (भ्वादिगण) · अर्थ: सींचना, गीला करना (सेचने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगरतात् / गरताद् / गरतुगरताम्गरन्तु
मध्यमगर / गरतात् / गरताद्गरतम्गरत
उत्तमगराणिगरावगराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गरति · लिट्: जगार · लुट्: गर्ता · लृट्: गरिष्यति · लोट्: गरतात् · लङ्: अगरत् · विधिलिङ्: गरेत् · आशीर्लिङ्: ग्रियात् · लुङ्: अगार्षीत् · लृङ्: अगरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गरण · ण्वुल्: गारकः · तृच्: गर्ता · ण्यत्: गार्यः · तव्य: गर्तव्यः · अनीयर्: गरणीयः · क्त: गृतः · क्तवतु: गृतवान् · शतृ: गरन् · स्य-शतृ: गरिष्यन् · क्त्वा: गृत्वा · ल्यप्: प्रगृत्य · तुमुन्: गर्तुम् · णमुल्: गारम् · घञ्: गारः · क्तिन्: गृति · क्वसु: जगृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कड
कड
kaḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कड वि॰ [सं॰]
१. वाणीविहीन । गूँगा ।
२. कर्कश ।
३. श्रृतिकटु ।
४. अबोध । मूर्ख [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कड mfn. dumb, mute, ŚBr. xiv
ignorant, stupid, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (244,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कड a. 1 Dumb. --2 Hoarse. --3 Ignorant, foolish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कड भक्षणे सक० मदे अक० तुदा० सेट् पर० । कडति अक- डीत् अकाडीत् चकाड । कडारः कडम्बः । प्रणिकडति
कड दर्पे भ्वा० इदित् ञित्त्रात्, उभ० ङित्त्वात् अफलवत्कर्त्तर्य्यपि आत्म० अक० सेट् । कण्डति ते । अकण्डीत् अकण्डिष्ठ चकण्ड चकण्डे । अयं वितुषोकारणार्थे व्यापारभेदे च । (काँडान) कण्डति तुण्डुलम् इति केचित् ।
कड रक्षणे भेदे (वितुषीकरणार्थव्यापारे) च (काँडान) चुरादि० इदित् उभ० सक० सेट् । कण्डयति ते अचकण्डत् त । कण्डयाम् बभूव आस चकार चक्रे । कण्डनम् कण्डितः कण्डयन् कण्ठयितुम् । कण्डयित्वा कण्डना ।
कड त्रि० कड--मदे अच् । मूर्खेहला० । घञर्थेक । २ भक्षणीये च कडङ्गरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1626,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कड इ ङ ञ दर्पे । हर्षे इत्यर्थः । इति कविकल्प- द्रुमटीकायां दुर्गादासः । (भ्वां--आत्मं--अकं--सेट्-- पक्षे उभं--इदित् ।) इ कर्म्मणि कण्ड्यते । ञ कण्डति कण्डते । ङ कण्डते जनो हृष्टः स्यादि- त्यर्थः । अयमात्मनेपदीत्थन्ये । कदाचित् परस्मैप- दार्थो ञकारः । अनेकार्थत्वात् तुषापनयने च । (भ्वां--आत्मं--सकं ।) “कण्डते तण्डुलं लोकः” । इति दुर्गादासः ॥
कड श अदने । दर्पे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-- परं--सकं--दर्पे अकं--सेट् ।) श कडती कडन्ती । प्राञ्चस्तु वेदे तूच्चारणभेदार्थं भ्वादावप्येवं पठन्ति । तथा च । “कड मद इति धातुः पठ्यते भूतुदाद्योः कडति कडति रूपं तुल्यमेव द्वयोः स्यात् । तदु- भयगणपाठे किं फलं नेति वाच्यं स्वरक्वत इह भेदः शप्शयोरस्ति यस्मात्” इति । स्वरकृत इति उदात्तानुदात्तस्वरितविरिब्धसंज्ञकचतुर्व्विधस्वरकृत इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
कड इ क भेदे । रक्षणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां--परं--सकं--सेट्--इदित् ।) इ कण्डयति । इति दुगादासः ॥
कडः, त्रि, (कडति माद्यतीति । कड मदे + पचा- द्यच् ।) मूर्खः । इति हलायुधः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-012-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कडम्कड (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कड् + अच्)
अन्य सम्भावना: कड (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | कड (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
गरगृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | गर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कडम् 📚 ➤ गूँगा

गर 📚 ➤ सींचना, गीला करना
संस्कृत: सेचने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कड 📚वाणीविहीन । गूँगा🟠🔵🟣🟢🟤
ग् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कडंगरकडम् + गरअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कडम्: कड् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें