🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:59:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कतरत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कतरत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कतरत्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: काभ्याम् एकः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कतर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कतर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कतर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. कतरत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. कतरत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. कतरत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कतर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकतरम्कतरेकतराणि
द्वितीयाकतरम्कतरेकतराणि
तृतीयाकतरेणकतराभ्याम्कतरैः
चतुर्थीकतरस्मैकतराभ्याम्कतरेभ्यः
पञ्चमीकतरस्मात् / कतरस्माद्कतराभ्याम्कतरेभ्यः
षष्ठीकतरस्यकतरयोःकतरेषाम्
सप्तमीकतरस्मिन्कतरयोःकतरेषु
सम्बोधनहे कतरहे कतरेहे कतराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कतर
कतर
katara
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कतर (अस्, आ, अत्), mfn. (comparative of 2. क; declined as a pronom., Gram. 236), who or which of two? whether of two? Analogously to कतम above कतर may occasionally be used to express ‘who or which of many?’ (e.g. कतरस्यां दिशि, in which quarter?), and may optionally be compounded with the word to which it refers (e.g. कतरः कठः or कतर-कठः)
in negative sentences कतर with चन = neither of the two (e.g. न कतरश्-चन जिग्ये), neither of the two was conquered, RV. &c.;
कतर [cf. Zd. katāra; Gk. πότερος, κότερος; Goth. hvathar; Eng. whether; Lat. uter; Old Germ. huedar; Slav. kotoryi.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (246,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कतर pron. a. (˚रत् n.) Who or who or which of two; नैतद्विद्मः कतरंन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः Bg. 2. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कतरत्कतर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कतर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कतर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कतरत् 📚 ➤ (अस्, आ, अत्), mfn. (comparative of 2. क; declined as a pronom., Gram.… उमा-कोश
संस्कृत: काभ्याम् एकः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कतर 📚(अस्, आ, अत्), mfn. (comparative of 2. क; declined as a pronom., Gram.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें