🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कथयति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कथयति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कथयति

अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना

संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे

अंग्रेज़ी: to speak, to tell, to state, to explain, to narrate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कथ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. कथयत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कथ + शतृ
  3. कथ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  4. कथयत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कथ + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कथ (चुरादिगण) · अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (वाक्यप्रबन्धे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकथयतिकथयतःकथयन्ति
मध्यमकथयसिकथयथःकथयथ
उत्तमकथयामिकथयावःकथयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कथयति · लट् (आत्मने.): कथयते · लिट्: कथयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कथयाञ्चक्रे · लुट्: कथयिता · लुट् (आत्मने.): कथयिता · लृट्: कथयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कथयिष्यते · लोट्: कथयतात् · लोट् (आत्मने.): कथयताम् · लङ्: अकथयत् · लङ् (आत्मने.): अकथयत · विधिलिङ्: कथयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कथयेत · आशीर्लिङ्: कथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कथयिषीष्ट · लुङ्: अचकथत् · लुङ् (आत्मने.): अचकथत · लृङ्: अकथयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकथयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कथन · ण्वुल्: कथकः · तृच्: कथयिता · यत्: कथ्यः · तव्य: कथयितव्यः · अनीयर्: कथनीयः · क्त: कथितः · क्तवतु: कथितवान् · शतृ: कथयन् · स्य-शतृ: कथयिष्यन् · शानच्: कथयमानः · क्त्वा: कथयित्वा · ल्यप्: प्रकथय्य · तुमुन्: कथयितुम् · णमुल्: कथम् · क्तिन्: कत्ति · क्वसु: कथयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कथ्
कथ्
kath
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथ् cl. 10. P. (ep. also Ā.) कथयति (-ते) aor. अचकथत् (Pāṇ. vii, 4, 93, Kāś.) and अचीकथत् (Vop.), to converse with any one (instr., sometimes with सह), MBh.; to tell, relate, narrate, report, inform, speak about, declare, explain, describe (with acc. of the thing or person spoken about), MBh.; R.; Śak. &c.; to announce, show, exhibit, bespeak, betoken, Mn. xi, 114; Śak. 291, 4; Suśr. &c.; to order, command, Pañcat. 57, 22; to suppose, state, MBh. iii, 10668; Mn. vii, 157 : Pass. कथ्यते, to be called, be regarded or considered as, pass for, Pañcat.; Hit. &c.;
कथ् [fr. कथम्, ‘to tell the how’; cf. Goth. qvith́an; Old High Germ. quethan and quedan; Eng. quoth and quote.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथ् {c10c} U. (कथयति-ते, कथित) 1 To tell, relate, narrate, communicate (usually with dat. of person); राममिष्वसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयांबभूव सः R. 11. 37. --2 To declare, state, mention; Bg. 2. 34; R. 11. 15. --3 To converse, talk with, hold conversation with; कथयित्वा सुमंत्रेण सह Rām. --4 To indicate, betray, bespeak, show; V. 1. 6; Māl. 8. 10; आकारसट्टशं चेष्टितमेवास्य कथयति Ś. 7. --5 To describe, relate; किं कथ्यते श्रीरुभयस्य तस्य Ku. 7. 78; कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते H. Pr. 8; Pt. 4. 37. --6 To inform, give information about, complain against; Mk. 3. --7 To denounce. --8 To suppose. --Pass. (कथ्यते) 1 To be called. --2 To be regarded or considered as.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कथयतिकथ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कथयत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कथ + शतृ | कथ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कथयति 📚 ➤ कहना, व्याख्यान करना, बयान करना
संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कथ् 📚cl. 10. P. (ep. also Ā.) कथयति (-ते) aor. अचकथत् (Pāṇ. vii, 4, 93, Kāś…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें