🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:13:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कनीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कनीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कनीयः

अर्थ: दो में से छोटा, अपेक्षाकृत कम

संस्कृत: पर्याय: अत्यल्प, अल्पिष्ठ, अल्पीयस्, अणीय

व्युत्पत्ति: अयमनयोरतिशयेन युवा अल्पो वा कनादेशः कन्-इयसुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कनीयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कनीयस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कनीयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. कनीयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कनीयस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकनीयःकनीयसीकनीयांसि
द्वितीयाकनीयःकनीयसीकनीयांसि
तृतीयाकनीयसाकनीयोभ्याम्कनीयोभिः
चतुर्थीकनीयसेकनीयोभ्याम्कनीयोभ्यः
पञ्चमीकनीयसःकनीयोभ्याम्कनीयोभ्यः
षष्ठीकनीयसःकनीयसोःकनीयसाम्
सप्तमीकनीयसिकनीयसोःकनीयस्सु / कनीयःसु
सम्बोधनहे कनीयःहे कनीयसीहे कनीयांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कनीयस्
कनीयस्
kanīyas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कनीयस् mfn. younger, a younger brother or sister, younger son or daughter (opposed to ज्यायस्), RV. iv, 33, 5; AitBr.; MBh. &c.
smaller, less, inferior, very small or insignificant (opposed to भूयस् and उत्तम), RV.; AV. iii, 15, 5; xii, 4, 6; TS.; ŚBr. &c.
कनीयस् f. (यसी) the younger sister of a wife, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (248,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कनीयस् a. (सी f.)(Compar. of अल्प or युवन्) 1 Smaller, less. --2 Younger; कनीयान् भ्राता, कनीयसी भगिनी &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0375-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कनीयस् त्रि० अयमनयोरतिशयेन युवा अल्पो वा ईयसुन् कनादेशः । द्वयोर्भध्ये १ अल्पतरे, “अन्नं कनीयो भवि- ष्यति” छा० उप० । २ युवतरे, ३ अनुजे भ्रातरि पु० । “कथं कनीयानहमुत्सहेयम्?” भट्टिः “कनीयान् वृषमुत्सृजेत्” स्मृतिः “कलत्रवानहं बाले कनीयां- सं भजस्व मे” रघुः । स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1647,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कनीयःकनीयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कनीयस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | कनीयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कनीयः 📚 ➤ दो में से छोटा, अपेक्षाकृत कम
संस्कृत: पर्याय: अत्यल्प, अल्पिष्ठ, अल्पीयस्, अणीय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कनीयस् 📚mfn. younger, a younger brother or sister, younger son or daughter (op…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कनीयस्
अत्यन्त अल्प (३.१.६१) — अल्पिष्ठ, अल्पीयस्, अणीयस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें