🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:56:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कपाटः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कपाटः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कपाटः

अर्थ: कं वातं पाटयति तद्गतिं रुणद्धि- तारा . ,क-पट्-णिच्-अण्

संस्कृत: पर्याय: अरर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कपाट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कपाट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकपाटःकपाटौकपाटाः
द्वितीयाकपाटम्कपाटौकपाटान्
तृतीयाकपाटेनकपाटाभ्याम्कपाटैः
चतुर्थीकपाटायकपाटाभ्याम्कपाटेभ्यः
पञ्चमीकपाटात् / कपाटाद्कपाटाभ्याम्कपाटेभ्यः
षष्ठीकपाटस्यकपाटयोःकपाटानाम्
सप्तमीकपाटेकपाटयोःकपाटेषु
सम्बोधनहे कपाटहे कपाटौहे कपाटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कपाट
कपाट
kapāṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किवाड़ (2.2.18) अरर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपाट संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अल्पा॰ कपाटी] किवाड़ । पाट । उ॰—नाम पाहरू राति दिनु ध्यान तुम्हार कपाट । लोचन निज पद जंत्रित जाहि प्रान केहि बाट —मानस, ५ ।३० । यौ॰—कपाटबद्ध । कपाटमंगल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपाट m.f(ई, L.)n. a door, the leaf or panel of a door, MBh.; BhP.; Pañcat.; Mṛcch. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपाटः --टं [कं वातं पाटयति तद्गतिं रुणद्धि Tv.] 1 Leaf or panel of a door; कपाठवक्षाः परिणद्धकंधरः R. 3. 34; स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोपि नोपार्जितः Bh. 3. 11. --2 A door; Śi. 11. 60. --Comp. --उद्धाटनं {1} the opening of a door. {2} a door-key. --घ्नः a house-breaker, thief. --वक्षस् a. broad-chested; R. 3. 34. --संधिः {1} the junction of the leaves of a door. {2} a manner of multiplying. --संधिकः a disease of the ear.
कपाटः --टं [कं वातं पाटयति तद्गतिं रुणद्धि Tv.] 1 Leaf or panel of a door; कपाठवक्षाः परिणद्धकंधरः R. 3. 34; स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोपि नोपार्जितः Bh. 3. 11. --2 A door; Śi. 11. 60. --Comp. --उद्धाटनं {1} the opening of a door. {2} a door-key. --घ्नः a house-breaker, thief. --वक्षस् a. broad-chested; R. 3. 34. --संधिः {1} the junction of the leaves of a door. {2} a manner of multiplying. --संधिकः a disease of the ear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपाट अस्त्री० कं वातं पाटयति तद्गतिं रुणद्धि पट--णिच्- अण् । द्वारावरणन वातरोधके स्वनामख्याते काष्ठमये- द्रव्ये । “मोक्षद्वारकपाटपाटनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी” अन्नपू- र्ण्णास्तवः । अर्द्धचाद अमरः । अणन्तत्वात् स्त्रियां ङीप् । कपाटीत्यप्यन्ये । “कपाटविस्तीणमनोरमोरः--” माघः कपा टवक्षाः परिणद्धकन्धरः” रघुः । “कपाटयुक्तमज्ञातं समं [] भूम्याश्च भारत!” भा० आ० १४७ अ० । “कपाटयन्त्रदुर्द्धर्षा बभूवुः सहुडोपलाः” भा० व० २८३ अ० । अल्पार्थे कन् । कपाटिका स्वल्पकपाटे (खिडकीर कवाट) कपा” टिका + स्वार्थे शर्करा० अण् । कापाटिक तत्रार्थे न० स्वार्थि- कप्रत्ययाः प्रकृतलिङ्गान्यतिवर्त्तन्ते इत्युक्तेः लिङ्गातिक्रमः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1654-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपाटं, त्रि, (कं वायुं मस्तकं वा पाटयंतीति । पट- गतौ + णिच् + कर्म्मणि उपपदे अण् ।) स्वनाम- ख्यातद्वाराच्छादककाष्ठफलकविशेषः । तत्पर्य्यायः । अररम् २ । इत्यमरः । २ । २ । १७ ॥ कवाटः ३ कपाटी ४ कवाटी ५ अररी ६ अररिः ७ । इति तट्टीका ॥ द्वारकण्टकम् ८ असारम् ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा महाभारते १ । जतुगृहवासे । १४८ । १७ । “चक्रे च वेश्मनस्तस्य मध्ये नातिमहाविलम् । कपाटयुक्तमज्ञातं समं भूम्याश्च भारत” ! ॥ कं शिरः इत्युपलक्षणेन मनुष्यादीनां ग्रहणमिति बोध्यम् । कं वातं वा पाटयति वारयति गृह- द्वारदेशं आवृणोतीत्यर्थः । मनुव्यवातादीनां गतिं रुणद्धि वा । क + पट् + णिच् + अण् । यथा, “द्वाराणि समुपावृण्वन् कपाटान्यवघट्टयन्” । इति रामायणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-022-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपाट" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कपाटःकपाट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कपाटः 📚 ➤ कं वातं पाटयति तद्गतिं रुणद्धि- तारा . ,क-पट्-णिच्-अण्
संस्कृत: पर्याय: अरर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कपाट 📚किवाड़ । पाट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कपाट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें