🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:05:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कबते

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कबते

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कबते

अर्थ: प्रशंसा करना, स्तुति करना, रंग देना, रंगना

संस्कृत: वर्णे

अंग्रेज़ी: to praise, to color, to paint

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कब् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. कबता (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच् · तद्धित: कब + तल् (भाववाचक)
  3. कबता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच् · तद्धित: कब + तल् (भाववाचक)
  4. कबता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: कब् + अच् · तद्धित: कब + तल् (भाववाचक)
  5. कबता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: कब् + अच् · तद्धित: कब + तल् (भाववाचक)
  6. कबता (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: कब् + अच् · तद्धित: कब + तल् (भाववाचक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कब् (भ्वादिगण) · अर्थ: प्रशंसा करना, स्तुति करना, रंग देना, रंगना (वर्णे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकबतेकबेतेकबन्ते
मध्यमकबसेकबेथेकबध्वे
उत्तमकबेकबावहेकबामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कबते · लिट् (आत्मने.): चकबे · लुट् (आत्मने.): कबिता · लृट् (आत्मने.): कबिष्यते · लोट् (आत्मने.): कबताम् · लङ् (आत्मने.): अकबत · विधिलिङ् (आत्मने.): कबेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कबिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकबिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकबिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कबन · ण्वुल्: काबकः · तृच्: कबिता · यत्: कब्यः · तव्य: कबितव्यः · अनीयर्: कबनीयः · क्त: कबितः · क्तवतु: कबितवान् · शानच्: कबमानः · क्त्वा: कबित्वा · ल्यप्: प्रकब्य · तुमुन्: कबितुम् · णमुल्: काबम् · घञ्: काबः · क्तिन्: कप्ति · क्वसु: चकब्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कब्
कब्
kab
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कब् cl. 1. Ā. कबते, चकबे, कबिता, &c., to colour, tinge with various hues, Dhātup. x, 17; to praise, Vop. (cf. कव्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कब् {c1c} P. (कबति, कबित) 1 To colour. --2 To praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कबतेकब् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कबता (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच् · तद्धित: कब + तल् (भाववाचक) | कबता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच् · तद्धित: कब + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कबते 📚 ➤ प्रशंसा करना, स्तुति करना, रंग देना, रंगना
संस्कृत: वर्णे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कब् 📚cl. 1. Ā. कबते, चकबे, कबिता, &c., to colour, tinge with various hues, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें