🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कमती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कमति+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कमति

अर्थ: चाहना, इच्छा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: कान्तौ

अंग्रेज़ी: to love,to desire, to long for, to have intercourse with

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कमता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कम् + अच् · तद्धित: कम + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कमता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकमताकमतेकमताः
द्वितीयाकमताम्कमतेकमताः
तृतीयाकमतयाकमताभ्याम्कमताभिः
चतुर्थीकमतायैकमताभ्याम्कमताभ्यः
पञ्चमीकमतायाःकमताभ्याम्कमताभ्यः
षष्ठीकमतायाःकमतयोःकमतानाम्
सप्तमीकमतायाम्कमतयोःकमतासु
सम्बोधनहे कमतेहे कमतेहे कमताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कम् (भ्वादिगण) · अर्थ: चाहना, इच्छा करना (कान्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकामयतेकामयेतेकामयन्ते
मध्यमकामयसेकामयेथेकामयध्वे
उत्तमकामयेकामयावहेकामयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कामयते · लिट् (आत्मने.): कामयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): कमिता · लृट् (आत्मने.): कमिष्यते · लोट् (आत्मने.): कामयताम् · लङ् (आत्मने.): अकामयत · विधिलिङ् (आत्मने.): कामयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कमिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचकमत · लृङ् (आत्मने.): अकमिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कमन · ण्वुल्: कामकः · तृच्: कमिता · यत्: कम्यः · तव्य: कमितव्यः · अनीयर्: कमनीयः · क्त: कान्तः · क्तवतु: कान्तवान् · शानच्: कामयमानः · क्त्वा: कान्त्वा · ल्यप्: प्रकम्य · तुमुन्: कमितुम् · णमुल्: कामम् · घञ्: कामः · क्तिन्: कान्ति · क्वसु: चकन्वान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कमतिकमता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कम् + अच् · तद्धित: कम + तल् (भाववाचक) 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कमति 📚 ➤ चाहना, इच्छा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: कान्तौ

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कमता 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कमतीकमति + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कमति: कम् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • कमति: कम + तल् (भाववाचक) (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें