🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:40:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कमनीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कमनीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कमनीयः

अर्थ: जो चाहा जाय, चाहने के योग्य

संस्कृत: कान्तौ

अंग्रेज़ी: to love,to desire, to long for, to have intercourse with

व्युत्पत्ति: कम्-अनीयर् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कमनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कम् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कमनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकमनीयःकमनीयौकमनीयाः
द्वितीयाकमनीयम्कमनीयौकमनीयान्
तृतीयाकमनीयेनकमनीयाभ्याम्कमनीयैः
चतुर्थीकमनीयायकमनीयाभ्याम्कमनीयेभ्यः
पञ्चमीकमनीयात् / कमनीयाद्कमनीयाभ्याम्कमनीयेभ्यः
षष्ठीकमनीयस्यकमनीययोःकमनीयानाम्
सप्तमीकमनीयेकमनीययोःकमनीयेषु
सम्बोधनहे कमनीयहे कमनीयौहे कमनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कम् (भ्वादिगण) · अर्थ: चाहना, इच्छा करना (कान्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकामयतेकामयेतेकामयन्ते
मध्यमकामयसेकामयेथेकामयध्वे
उत्तमकामयेकामयावहेकामयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कामयते · लिट् (आत्मने.): कामयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): कमिता · लृट् (आत्मने.): कमिष्यते · लोट् (आत्मने.): कामयताम् · लङ् (आत्मने.): अकामयत · विधिलिङ् (आत्मने.): कामयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कमिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचकमत · लृङ् (आत्मने.): अकमिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कमन · ण्वुल्: कामकः · तृच्: कमिता · यत्: कम्यः · तव्य: कमितव्यः · अनीयर्: कमनीयः · क्त: कान्तः · क्तवतु: कान्तवान् · शानच्: कामयमानः · क्त्वा: कान्त्वा · ल्यप्: प्रकम्य · तुमुन्: कमितुम् · णमुल्: कामम् · घञ्: कामः · क्तिन्: कान्ति · क्वसु: चकन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कमनीय
कमनीय
kamanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कमनीय वि॰ [सं॰]
१. कामना करने योग्य ।
२. मनोहर । सूंदर । उ॰—....कमनीय कविकर्म कौशल, काव्य—कला कोविदत्व और विशदद विद्वत्ता की आवश्यकता है ।—रस क॰ (प्राक्॰) पृ॰ २ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कमनीय mfn. to be desired or wished for, desirable, Kum. i, 37
lovely, pleasing, beautiful, Śak. 62 b; Bhartṛ. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (252,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कमनीय a. 1 To be desired, desirable; अनन्यनारीकमनीयमंकं Ku. 1. 37. --2 Lovely, charming, beautiful; शाखावसक्तकमनीयपरिच्छदानां Ki. 7. 40; तदपि कमनीयं वपुरिदं Ś. 3. 9 v. {1}
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कमनीय त्रि० कम--णिङमावे कर्मणि अनीयर् । १ सुन्दरे, “रमणीकमनीयकपोलतले परिपीतपटीररसैरलसः” सा० द० टी० । “रुचिरं कमनीयतरा गमिता” माघः । २ कामनायोग्ये वाञ्छनीये च । “अनन्यनारीकमनीयम- ङ्कम्” कुमा० । कमनीयस्य भावः “योपधात्गुरूपोत्त- माद्वुञ्” पा० वुञ् । कामनीयक तद्भावे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1681,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कमनीयं, त्रि, (काम्यते यत् कमेः कर्म्मणि अनीयर् ।) कामनायोग्यम् । तत्पर्य्यायः । चारु २ हारि ३ रुचिरम् ४ मनोहरम् ५ वरुगु ६ कान्तम् ७ अभि- रामम् ८ बन्धुरम् ९ वामम् १० रुच्यग् ११ सुष- मम् १२ शोभनम् १३ मञ्जु १४ मञ्जलम् १५ मनोरमम् १६ साधु १७ रम्यम् १८ मनोज्ञम् १९ पेशलम् २० हृद्यम् २१ सुन्दरम् २२ काम्यम् २३ कम्रम् २४ सौम्यम् २५ मधुरम् २६ प्रियम् २७ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, कुमारे १ । ३७ । “आरोपितं यद्गिरिशेन पश्चात् अनन्यनारीकमनीयमङ्कम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-027-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कमनीय" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कमनीयःकमनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कम् + अनीयर् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कमनीयः 📚 ➤ जो चाहा जाय, चाहने के योग्य
संस्कृत: कान्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कमनीय 📚कामना करने योग्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कमनीयः: कम् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें