🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:46:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

करकर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर-+कर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर

अर्थ: करोति,कीर्यते अनेन इति,कृ(कॄ-अप्)

संस्कृत: किरणः, बलिः, हस्तः · पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति

व्युत्पत्ति: कृ+अप्,अच् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकरःकरौकराः
द्वितीयाकरम्करौकरान्
तृतीयाकरेणकराभ्याम्करैः
चतुर्थीकरायकराभ्याम्करेभ्यः
पञ्चमीकरात् / कराद्कराभ्याम्करेभ्यः
षष्ठीकरस्यकरयोःकराणाम्
सप्तमीकरेकरयोःकरेषु
सम्बोधनहे करहे करौहे कराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर
कर
kara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर १ संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. हाथ । मुहा॰—कर गहना=(१) हाथ पकड़ना । (२) पणिग्रहण या विवाह करना । कर मलना=हाथ मलना । पश्चाताप करना उ॰—ननद देखि कै रहहि रिसाइ । तब चलिहुहु कर मलि पछिताय ।—जग॰ श॰, पृ॰ ७० ।
२. हाथी की सुँड़ ।
३. सुर्य या चंद्रमा की किरण ।
४. ओला । पत्थर ।
५. प्रजा के उपार्जित धन में से राजा का भाग । मालगुजारी । महसुल । टैक्स । क्रि॰ प्र॰—चुकना ।—चुकाना ।—देना ।—बाँधना ।—लगना ।—लगाना ।—लेना ।
६. करनेवाला । उत्पन्न करनेवाला । विशेष —इस अर्थ में इस शब्द का प्रयोग केवल योगिक शब्दों में होता है, । जैसे,—कल्याणाकर, सुखकर, स्वास्थ्यकर इत्यादि ।
७. छल । युक्ति । पाखंड । जैसे,—कर, बल, छल । उ॰—कीरतन करत कर सपनेहु मथुरादास न मंडियो ।—नाभा (शब्द॰) ।
कर २ प्रत्य॰ [सं॰ कृत] का । उ॰—(क) राम ते अधिक राम कर दासा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) वै सहब कीन्ह जहाँ लगि कोई । वह नहिं कीन्ह काहु कर होई ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ ३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कर mf(ई, rarely आ)n. (for 2. See p. 254, col. 3) (√ 1. कृ), a doer, maker, causer, doing, making, causing, producing (esp. ifc.; cf. दुःखकर, भयं-क्˚, सम्पत्-क्˚, &c.; cf. Lat. cerus, ‘creator’), AV. xii, 2, 2; Mn.; Pañcat. &c.
helping, promoting, RV. i, 116, 13
कर m. the act of doing, making &c. (ifc.; cf. ईषत्कर, सु-क्˚, दुष्-क्˚, &c.)
‘the doer’, the hand, RV. x, 67, 6; MBh.; Mn. &c.
a measure (the breadth of twenty-four thumbs)
an elephant's trunk, MBh.; Pañcat. &c.
the claws of a crab, Hit.
symbolical expression for the number two
the lunar mansion Hasta, VarBṛS.
2. कर m. (for 1. See p. 253, col. 1) (√ कॄ), a ray of light, sunbeam, moonbeam, R.; Megh.; Pañcat. &c.
hail, L.
royal revenue, toll, tax, tribute, duty, Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (253,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर a. (रा or री) [करोति, कीर्यते अनेन इति, कृ-कॄ-अप्] (Mostly at the end of comp.) Who or what does, makes or causes &c; दुःख˚, सुख˚, भयं˚ &c. --रः 1 A hand; करं व्याधुन्वत्याः [] पिबसि रतिसर्वस्वमधरं Ś. 1. 24. --2 A ray of light, beam; यमुद्धर्तुं पूषा व्यवसित इवालंबितकरः V. 4. 34; also प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलंबनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि Śi. 9. 6 (where the word is used in sense 1 also). --3 The trunk of an elephant; सेकः सीकरिणा करेण विहितः U. 3. 16; Bh. 3. 20. --4 A tax, toll, tribute; युवा कराक्रांतमहीभृदुच्चकैरसंशयं संप्रति तेजसा रविः Śi. 1. 70; (where कर means ‘ray’ also) (ददौ) अपरांतमहीपालव्याजेन रघवे करं R. 4. 58; Ms. 7. 128. --5 Hail. --6 A particular measure of length equal to 24 thumbs. --7 The asterism called हस्त. --Comp. --अग्रं {1} the forepart of the hand. {2} the tip of an elephant's trunk. --आघातः a stroke or blow with the hand. --आरोटः a finger-ring --आलंबः supporting with the hand, giving a helping hand. --आस्फोटः {1} the chest. {2} a blow with the hand. --ऋद्धिः f. {1} a cymbal. {2} a small musical instrument. --कंटकः, -कं a fingernail. --कमलं, --पंकजं, --पद्मं a lotus-like hand, beautiful hand; करकमलवितीर्णैरंबुनीवारशष्पैः U. 3. 25. --कलशः, शं the hollow of the hand (to receive water). --किसलयः, --यं {1} ‘sprout-like hand’, a tender hand; करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानं U. 3. 19; Rs. 6. 30. {2} a finger. --कुड्मलं the finger. --कोषः the cavity of the palms, hands hollowed to receive water; ˚पेयमंबु Ghaṭ. 22. --ग्रहः, --ग्रहणं {1} levying a tax. {2} taking the hand in marriage. {3} marriage. --ग्राहः {1} a husband. {2} a tax-collector. --घर्षणः, --घर्षिन् m. the churning-stick. --छदः the teak tree. --जः a fingernail; तीक्ष्णकरजक्षुण्णात् Ve. 4. 1; Śi. 11. 37; Bv. 1. 105; Amaru. 85. --(जं) a kind of perfume. --जालं a stream of light. --तलः the palm of the hand; वनदेवताकरतलैः Ś. 4. 4; करतलगतमपि नश्यति यस्य तु भवितव्यता नारित Pt. 2. 124. ˚आमलकं (lit.) an āmalaka fruit (fruit of the Myrobalan) placed on the palm of the hand; (fig.) ease and clearness of perception, such as is natural in the case of a fruit placed on the palm of the hand; करतलामलकफलवदखिलं जगदालोकयतां K. 43. ˚स्थ a. resting on the palm of the hand. --तालः, --तालकं {1} clapping the hands; स जहास दत्तकरतालमुच्चकैः Śi. 15. 39. [] {2} a kind of musical instrument, perhaps a cymbal. --तालिका, --ताली {1} clapping the hands; उच्चाटनीयः करतालिकानां दानादिदानीं भवतीभिरेषः N. 3. 7. {2} beating time by clapping the hands. --तोया N. of a river. --द a. {1} paying taxes {2} tributary; करदीकृताखिलनृपां मेदिनीं Ve. 6. 18. {3} giving the hand to help &c. --दक्ष a. handy, dexterous. --पत्रं {1} a saw. {2} playing in water. ˚वत् m. the palm tree. --पत्रकं a saw. --पत्रिका splashing water about while bathing or sporting in it. --पल्लवः {1} a tender hand. {2} a finger; cf. ˚किसलय. --पालः, पालिका {1} a sword. {2} a cudgel. --पात्रं {1} splashing water about while bathing. {2} the hand hollowed to hold anything. --पीडनं marriage; cf. पाणिपीडन. --पुटः the hands joined and hollowed to receive anything. --पृष्ठं the back of the hand. --बालः, --वालः {1} sword; अघोरघंटः करवालपाणिर्व्यापादितः Māl. 9; म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालम् Gīt. 1, Śi. 13. 60. {2} a fingernail. --भारः a large amount of tribute. --भूः a fingernail. --भूषणं an ornament worn round the wrist, such as a bracelet. --मालः smoke. --मुक्तं a kind of weapon; see आयुध. --रुहः {1} a fingernail; अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहैः Ś. 2. 10; Me. 96. {2} a sword. --वालिका a small club. --वीरः, --वीरकः {1} a sword or scimitar. {2} a cemetery. {3} N. of a town in the S. M. country. {4} a kind of tree. --(रा) red arsenic. --(री) {1} a woman who has borne a son, a mother {2} N. of Aditi. {3} a good cow. --(रं) the flower of the tree. --शाखा a finger. --शीकरः water thrown out by an elephant's trunk. --शूकः a fingernail. --शोथः swelling of the hands. --सादः {1} weakness of the hand. {2} the fading of rays. --सूत्रं a marriage string worn round the wrist. --स्थालिन् m. an epithet of Śiva. --स्वनः clapping of the hands.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0379-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करः, पुं, (कं सुस्वं राति ददातीति । रा + कः ।) राज- [] स्वम् । खाजाना इति पारस्यभाषा । तत्पर्य्यायः । भागधेयः २ बलिः ३ । इत्यमरः । २ । ८ । २७ ॥ कारः ४ । इति तट्टीका ॥ प्रत्यायः ५ । इति मेदिनी ॥ * ॥ अथ राज्ञां करग्रहणप्रकारः । क्रयविक्रयादिना लाभादीन् संप्रेक्ष्य राज्ञा करो ग्रहीतव्यः । यथा, मनुः । ७ । १२७-१३३ । “क्रयविक्रयमध्वानं भक्तञ्च सपरिव्ययम् । योगक्षेमञ्च संप्रेक्ष्य बणिजो दापयेत् करान् ॥ यथा फलेन युज्येत राजा कर्त्ता च कर्म्मणां । तथावेक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत् सततं करान्” ॥ * ॥ राज्ञा राज्यात् वार्षिकः करोऽल्पाल्पं कृत्वा ग्रहीतव्यः । यथा, -- “यथाल्पाल्पमदन्त्याद्यं वार्य्योकोवत्सषट्पदाः । तथाल्पाल्पो ग्रहीतव्यो राष्ट्राद्राज्ञाब्दिकः करः” ॥ मूलादधिकयोः पशुहिरण्ययोः पञ्चाशद्भागरूपः करो ग्राह्यः ॥ धान्यानां भूम्युत्कर्षापेक्षया कर्ष- काणां क्लेशलाघवगौरवापेक्षया च षष्ठोऽष्टमो द्वादशो वा भागो राज्ञा ग्रहीतव्यः । यथा, -- “पञ्चाशद्भाग आदेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः । धान्यानामष्टमो भागः षष्ठो द्वादश एव वा” ॥ * ॥ द्रुमाश्ममधुसर्पिरादीनां षड्भागो लाभात् ग्रहणीयः । यथा, -- “आददीताथ षड्भागं द्रुमाश्ममधुसर्पिषाम् । गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च ॥ पत्रशाकतृणानाञ्च चर्म्मणां वैदलस्य च । मृ मयानाञ्च भाण्डानां सर्व्वस्याश्ममयस्य च” ॥ * ॥ अतिक्षीणधनोऽपि राजा श्रोत्रियब्राह्मणात् करं न गृह्णीयात् । यथा, -- “म्रियमाणोऽप्याददीत न राजा श्रोत्रियात् करम् । न च क्षुधास्य संसीदेच्छोत्रियो विषये वसन्” ॥ * ॥ (कीर्य्यते विक्षिप्यतेऽसौ कर्म्मणि + अप् । हस्त- करिशुण्डयोस्तु करणेऽपि अप् ॥) वर्षोपलः । किरणः । (यथा रामायणे ६ । ११ । ४४ । “तीक्ष्णः पटुर्दिनकरः करैस्तापयते जगत्” ॥) हस्तः । (अमरः । ३ । ३ । १६३ ॥) हस्तिशुण्डः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते ३ । ११ । २८ । “एवन्तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशाम्पते । ऊरुं गजकराकारं करेणाभिजघान सः” ॥) कर्म्मोपपदे कर्त्तृवाचकः । यथा । सुखकर इत्यादि ॥ (यथा, रामायणे ६ । ११ । ४४ । “तीक्ष्णः पटुर्दिनकरः करैस्तापयते जगत् । प्रतिलोमश्च ते वायुस्त्वत्परामवलक्षणम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-029-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर" आता है (28)
बलि भूमि की उपज का वह अंश जो भूस्वामी प्रतिवर्ष राजा को देता है । कर । राज…पाणि हाथ । कर । यौ॰—पाणिग्रह । पाणिग्राहकहस्त कर । हाथप्रत्याय राजस्व । करओग पु संज्ञा पुं॰ उगहनी । कर । चंदा । महसूलफीस कर । शुल्कटिकस महसूल । कर । जैसे, पानी का टिकस, इनकम टिकसहैंड हाथ । कर । हस्तउवारी कर । महसूल । मालगुजारीखंडनी मालगुजारी की किस्त । करखजाना वह स्थान जहाँ धन संग्रह करके रख जाय ।—धनागाराखिराज राजस्व । कर । मालगुजारीदस्तक हाथ मारकर खट खठ शब्द उत्पन्न करने की क्रिया । खटखटाने की क्रियामहसूल वह धन जो राजा या कोई अधिकारी किसी विशिष्ट कार्य के लिये ले । करड्यूटी करने योग्य कार्य । कर्तव्य । धर्म । फर्ज । जैसे,—स्वयंसेवकों ने बड़ी त…शद फलमूलादशम शांतिपाण व्यापार । तिजारत । खरीद बिक्रीकुलि दे॰ 'कुल'जानपद जनपद संबंधी वस्तुअवक्रय बदलाहाथ मनुष्य, बंदर आदि प्राणियों का वह दंडाकार अवयव जिसमें वे वस्तुओं को पकड…क्रन पु संज्ञा पुं॰ कानजगात † संज्ञा पुं॰परमट संगीत में एक तालकस्टम कस्टम्स संज्ञा पु॰ दे॰ 'कस्टम ड्यटी'चौबंदी एक प्रकार का छोटा चुस्त अंगा या कुरती जिसमें जामे की तरह एक पल्ला नीचे…जिजिया † संज्ञा स्त्री॰ बहन

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर-करसमास: कर + कर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

करकर 📚कर ➤ कर (करोति,कीर्यते अनेन इति,कृ(कॄ-अप्)) + कर (करोति,कीर्यते अनेन इति,कृ(कॄ-अप्))
संस्कृत: किरणः, बलिः, हस्तः · पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर 📚हाथ । मुहा॰—कर गहना=(१) हाथ पकड़ना । (२) पणिग्रहण या विवाह करना । कर म…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कर
बलि (३.३.२०३) — भेंट, झुर्री
किरण के नाम (१.३.३७) — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • करकर = कर + कर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कर: कृ+अप्,अच् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें