🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:05:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

करवीरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

करवीराः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

करवीराः

अर्थ: तलवार या खड्ग

संस्कृत: करवीरः · पर्याय: प्रतिहास, शतप्रास, चण्डात, हयमारक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. करवीर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. करवीर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. करवीरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. करवीरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. करवीरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. करवीरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — करवीर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकरवीरःकरवीरौकरवीराः
द्वितीयाकरवीरम्करवीरौकरवीरान्
तृतीयाकरवीरेणकरवीराभ्याम्करवीरैः
चतुर्थीकरवीरायकरवीराभ्याम्करवीरेभ्यः
पञ्चमीकरवीरात् / करवीराद्करवीराभ्याम्करवीरेभ्यः
षष्ठीकरवीरस्यकरवीरयोःकरवीराणाम्
सप्तमीकरवीरेकरवीरयोःकरवीरेषु
सम्बोधनहे करवीरहे करवीरौहे करवीराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — करवीर
करवीर
karavīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करवीर, करवीरक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कनेर का पेड़ ।
२. तलवार । खंग ।
३. श्मशान ।
४. ब्रह्मावर्त देश में दृशद्वती के किनारे की एक प्राचीन राजधानी ।
५. चेदि देश का एक नगर जहाँ के राजा श्रृगाल ने कृष्ण और बलराम को उस समय रोका था; जब वे जरासध के भागने पर करवीर की ओर ससैन्य जा रहे थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर—वीर m. Oleander (Nerium Odorum), MBh.; Suśr.; Mṛcch.; VarBṛS.
a species of Soma, Suśr. ii, 164, 15
a sword, L.
a particular spell (for recovering a missile of mystic properties after its discharge), R.
the thumb
a cemetery, L.
N. of a Nāga, MBh. i, 1557
of a Daitya, L.
of a town on the river Veṇvā (founded by Padma-varṇa), Hariv. 5230 (cf. कर-वीर-पुर below)
of a town on the river Dṛṣadvatī (the residence of Candraśekhara), KapS.
of a mountain, BhP.
कर—वीर n. the flower of Oleander, L.
कर-वीर See p. 253, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (253,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करवीर पु० करं वोरयति चु० वीर विक्रान्तौ अण् । १ कृपाणे खड्गे, २ स्वनामख्याते ३ वृक्षे, ४ देशभेदे च मेदि० । ५ शमशाने, हेम० । ब्रह्मावर्त्ते ६ दृशद्वतीनदीतीरस्थचन्द्रशेखरराजपुरे च । करवीरवृक्षभेदगुणाश्च भाव० उक्ता यथा । “करवीरः श्वेतपुष्पः शतकुम्भोऽश्वमारकः । द्वितीयोरक्तपुष्यश्च चण्डद्रोणः शुभस्तथा । करवीरद्वयं तिक्तं कषायं कटु- कञ्च तत् । व्रणलाघवकृन्नेत्रकोपकुष्टव्रणापहम् । वी- र्य्योष्णं कृमिकण्डूघ्नं भक्षितं विषवन्मतम्! । ७ तीर्थभेदे । “करवीरपुरे स्नात्वा विशालायां कृतोदकः । देवह्रद उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते” भा० अनु० २५ अ० । करवीरपुरञ्च चेदिदेशसन्निकृष्टं गोमन्तपर्व्वर्तात् त्रिदिन गम्यमार्गे स्थितम् । यथोक्तं हरिवं० १०० अ० “राज्ञां प- राजयं युद्धे गोमन्तेऽचलसत्तमे । श्रवणाद्धारणाच्चास्य स्वर्ग- लोकं व्रजन्ति ते । तत्गच्छाम महाराज! करवीरं पुरोत्तमम् त्वयादिष्टेन मार्गेण चेदिराज! शिवाय च । ते स्यन्दनगताः सर्व्वे पवनोत्पातिभिर्हयैः । भेजिरे दीर्घमध्वानं मूर्त्ति- मन्त इवाग्नयः । ते त्रिरात्रोषिताः प्राप्नाः करवीरं पुरो- त्तमम् । शिवाय च शिवे देशे निविष्टास्त्रिदशोपमाः” तत्- पुराधीशश्च शृगालनामा भृपतिस्तदप्याह तत्रैव १०१ अ० “तानागतान् विदित्वाऽथ शृगालो युद्धदुर्म्मदः । पुरस्य ध- र्षणं मत्वा निर्जगामेन्द्रविक्रमः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1697,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करवीरः, पुं, (करं वोरयति । वीर + विकान्तौ + कर्म्म ण्यण् ।) खड्गः । देत्यविशेषः । इति मेदिनी ॥ श्मशानम् । इति हेमचन्द्रः ॥ ब्रह्मावर्त्ते दृशद्वती- नदीतीरे चन्द्रशेखरराजपुरम् । इति कालिका- पुराणे ४६ अध्यायः ॥ (पर्ब्बतविशेषः । यथा, भागवते ५ । १६ । २८ । “एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलास करवीरौ प्रगायतौ” ॥ नागविशेषः । यथा, महाभारते १ । ३५ । १२ । “करवीरः पुष्पदंष्ट्रो विल्वको विल्वपाण्डरः” ॥) वृक्षविशेषः । करवी इति भाषा ॥ (यथा रामायणे ३ । १७ । १० । “दाडिमान् करवीरांश्च अशोकांस्तिलकांस्तथा” ॥) तत्पर्य्यायः । प्रतिहासः २ शतप्रासः ३ चण्डातः ४ हयमारकः ५ । इत्यमरः । २ । ४ । ७६ ॥ प्रतीहासः [] ६ । इति तट्टीका ॥ अश्वघ्नः ७ हयारिः ८ अश्व- मारकः ९ शीतकुम्भः १० तुरङ्गारिः ११ । इति रत्नमाला ॥ अश्वहा १२ वीरः १३ हयमारः १४ हयघ्नः १५ शतकुन्दः १६ अश्वरोधकः १७ वीरकः १८ कुन्दः १९ शकुन्दः २० श्वेतपुष्पकः २१ अश्वा- न्तकः २२ नखराह्वः २३ अश्वनाशनः २४ स्थल- कुमुदः २५ दिव्यपुष्पः २६ हरिप्रियः २७ गौरी- पुष्पः २८ सिद्धपुष्पः २९ । अस्य गुणाः । कटु- त्वम् । तीक्ष्णत्वम् । कुष्ठकण्डूतिनाशित्वम् । व्रणा- र्त्तिविषविस्फोटकशमनत्वम् । अश्वमृतिप्रदत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (श्वेतरक्तभेदेन यथा, -- “करवीरः श्वेतपुष्पः शीतकुम्भोऽश्वमारकः । द्वितीयो रक्तपुष्पश्च चण्डातो लगुडस्तथा ॥ करवीरद्वयं तिक्तं कषायं कटुकञ्च तत् । व्रणलाघवकृन्नेत्रकोपकुष्ठव्रणापहम् । वीर्य्योष्णं क्रिमिकण्डूघ्नं भक्षितं विषवन्मतम्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ नागविशेषः । इति भारतम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-033-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "करवीर" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
करवीराःकरवीर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: करवीर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | करवीरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

करवीराः 📚 ➤ तलवार या खड्ग
संस्कृत: करवीरः · पर्याय: प्रतिहास, शतप्रास, चण्डात, हयमारक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
करवीर 📚करवीरक संज्ञा पुं॰🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • करवीर = कर + वीर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें