🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:51:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कराणता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर-+अणता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अणता

अर्थ: शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to breathe,to utter a voice,to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अणता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक)
  2. अणता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक)
  3. अणता (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक)
  4. अणत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अण् + शतृ
  5. अणत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अण् + शतृ
  6. अणता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक)
  7. अणता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक)
  8. अणता (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अणता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअणताअणतेअणताः
द्वितीयाअणताम्अणतेअणताः
तृतीयाअणतयाअणताभ्याम्अणताभिः
चतुर्थीअणतायैअणताभ्याम्अणताभ्यः
पञ्चमीअणतायाःअणताभ्याम्अणताभ्यः
षष्ठीअणतायाःअणतयोःअणतानाम्
सप्तमीअणतायाम्अणतयोःअणतासु
सम्बोधनहे अणतेहे अणतेहे अणताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अण् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअणतिअणतःअणन्ति
मध्यमअणसिअणथःअणथ
उत्तमअणामिअणावःअणामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अणति · लिट्: आण · लुट्: अणिता · लृट्: अणिष्यति · लोट्: अणतात् · लङ्: आणत् · विधिलिङ्: अणेत् · आशीर्लिङ्: अण्यात् · लुङ्: आणीत् · लृङ्: आणिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अणन · ण्वुल्: आणकः · तृच्: अणिता · ण्यत्: आण्यः · तव्य: अणितव्यः · अनीयर्: अणनीयः · क्त: अणितः · क्तवतु: अणितवान् · शतृ: अणन् · स्य-शतृ: अणिष्यन् · क्त्वा: अणित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अणितुम् · णमुल्: आणम् · घञ्: आणः · क्तिन्: आण्टि · क्वसु: आणिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर-अणतासमास: कर + अणता कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अणता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक) 📚
अन्य सम्भावना: अणता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक) | अणता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच् · तद्धित: अण + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

करअणता 📚कर 📚अणता ➤ कर (करोति,कीर्यते अनेन इति,कृ(कॄ-अप्)) + अणता (शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर 📚हाथ । मुहा॰—कर गहना=(१) हाथ पकड़ना । (२) पणिग्रहण या विवाह करना । कर म…🟠🔵🟣🟢🟤
अणता 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कर
बलि (३.३.२०३) — भेंट, झुर्री
किरण के नाम (१.३.३७) — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कराणताकर + अणतादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • कर-अणता = कर + अणता कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अणता: अण् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • अणता: अण + तल् (भाववाचक) (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें