🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:48:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

करीस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

करी+स

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

करी

अर्थ: हाथी

संस्कृत: हस्तिः · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

व्युत्पत्ति: कर-इनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. करिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — करिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकरीकरिणौकरिणः
द्वितीयाकरिणम्करिणौकरिणः
तृतीयाकरिणाकरिभ्याम्करिभिः
चतुर्थीकरिणेकरिभ्याम्करिभ्यः
पञ्चमीकरिणःकरिभ्याम्करिभ्यः
षष्ठीकरिणःकरिणोःकरिणाम्
सप्तमीकरिणिकरिणोःकरिषु
सम्बोधनहे करिन्हे करिणौहे करिणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

स

अर्थ: के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त, सहित सपुत्र, संभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषम्, सकोपम्, सहरि आदि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. स (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — करिन्
करिन्
karin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करिन् mfn. doing, effecting &c., Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 70
करिन् m. ‘having a trunk’, an elephant, MBh.; BhP.; Pañcat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (254,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करिन् m. [कर-इनि] 1 An elephant. --2 The number ‘8’ (in Math.). --Comp. --इंद्रः, --ईश्वरः, --वरः a large elephant, lordly elephant; सदादानः परिक्षीणः शस्त एव करीश्वरः Pt. 2. 70; दूरीकृताः करिवरेण मदांधबुद्ध्या Nītipr. 2. --कुंभः the frontal globe of an elephant; Bv. 2. 177. --कुसुंभः a fragrant powder of नागकेशर. --गर्जितं the roaring of an elephant (बृंहितं करिगर्जितं Ak.) --दंतः ivory. --दारकः a lion. --नासिका a musical instrument. --पः an elephant-driver. --पोतः, --शावः --शावकः a cub, young elephant. --बंधः a column to which an elephant is tied. --माचलः a lion. --मुखः an epithet of Gaṇeśa. --यादस् n., [] a water-elephant. --वर = ˚इंद्र q. v. --वैजयंती a flag carried by an elephant. --स्कंधः a herd or troop of elephants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करिन् पुं स्त्री करः शुण्डः प्राशस्त्येनास्त्यस्य इनि । हस्तिनि गजे “वृंहितं करिगर्जितम् अमरः “मुक्ताफलाय करि- णम् हरिण पलाय” व्या० उदा० । “अरिकरिहरणार्थं योजनानामशीत्या” लीला० । “करीव सिक्तं पृषतैः [] पयोमुचाम्” “कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः” रघुः “आया- मवद्भिः करिणां घटाशतैः” माघः । २ अष्टसंख्यायाम् एका- आदिशब्दे विवृतिः । करिभेदादिकम् पृ० ९५९ इभशब्दे उक्तम् । तन्नामनामके ३ नागकेपरे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1699-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
करीकरिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
सअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

करी 📚 ➤ हाथी
संस्कृत: हस्तिः · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

स 📚 ➤ के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त, सहित सपुत्र, संभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषम्, सकोपम्, सहरि आदि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
करिन् 📚mfn. doing, effecting &c., Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 70🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • करी: कर-इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें