🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:00:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

करेणुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

करेणुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

करेणुः

अर्थ: के मस्तके रेणुरस्य @ तारा . हाथी

संस्कृत: हस्तिनी · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

व्युत्पत्ति: कृ-एणु-अथवा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. करेणु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. करेणु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — करेणु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकरेणुःकरेणूकरेणवः
द्वितीयाकरेणुम्करेणूकरेणूः
तृतीयाकरेण्वाकरेणुभ्याम्करेणुभिः
चतुर्थीकरेणवे / करेण्वैकरेणुभ्याम्करेणुभ्यः
पञ्चमीकरेणोः / करेण्वाःकरेणुभ्याम्करेणुभ्यः
षष्ठीकरेणोः / करेण्वाःकरेण्वोःकरेणूनाम्
सप्तमीकरेणौ / करेण्वाम्करेण्वोःकरेणुषु
सम्बोधनहे करेणोहे करेणूहे करेणवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — करेणु
करेणु
kareṇu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करेणु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हाथी ।
२. कर्णिकार वृक्ष । कनेर ।
करेणु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] हथिनी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करेणु m. (Uṇ. ii, 1) an elephant, MBh.; Pañcat. &c.
Pterospermum Acerifolium, L.
करेणु f. (उस् [and ऊस्, L.]) a female elephant, MBh.; Suśr.; Ragh. &c.
a sort of plant, Suśr. ii, 171, 16; 173, 7
the Svarabhakti (q.v.) between र् and ह् Comm. on TPrāt.
करेणु &c. See p. 254, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (254,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करेणुः [कृ-एणु Uṇ. 2. 1; के मस्तके रेणुरस्य Tv.] 1 An elephant in general; करेणुरारोहयते निषादिनं Śi. 12. 5, 5. 48. --2 The Karṇikāra tree. --णुः --णूः f. 1 A female elephant; ददौ रसात्पंकजरेणुगंधि गजाय गंडूषजलं करेणुः Ku. 3. 37; R. 16. 16. --2 N. of the mother of Pālakāpya. --3 N. of a medicinal plant. --Comp. --भूः, --सुतः N. of Pālakāpya the founder of the science of elephants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करेणु पु० कृ--एणु(नु)के मस्तके रेणुरस्य वा । १ गजे अमरः । “त्रस्तः समस्तजनहासकरः करेणोः” माघः । उत्- क्षिप्तगात्रः स्म विडम्बयन्नभः--करेणुरारोहयते निषादि- नम्” माघः “स्वातन्त्र्यमुज्ज्वलमवाव करेणुराजः” माघः । २ कर्ण्णिकारवृक्षे विश्वः । ३ गजस्त्रियां स्त्री अमरः । “ग- जाय गण्डूषजलं करेणुः” कुमा० । “करेणुभिर्दन्तमृणा- लभङ्गाः” रघुः । करेणुदुग्धगुणाश्च सुश्रुते “अश्वायाश्चैव नार्य्याश्च करेणूनाञ्च यत् पयः । तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु । मधुरं पिच्छिलं शीतं स्निग्धं श्ल- क्ष्णं मृदु स्मृतम्” सामान्यत उक्त्वा । “हस्तिन्याः मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु । स्निग्धं स्थैर्य्यकरं शीतं च- क्षुष्यं बलवर्द्धनम्” उक्ताः । “करेणुः सबहुक्षीरा कन्दे- न गजरूपिणी । हस्तिकर्णंपलाशस्य तुल्यपर्ण्णा द्विपर्ण्णि- नी” सुश्रुतोक्तलक्षणायाम् ४ ओषधौ स्त्री तदुत्पत्तिकालश्च तत्रैवोक्तः । “करेणुस्तत्र कन्या च छत्रातिच्छत्रके तथा । गोलोमो चाजलोमी च महती श्रावणी तथा । वसन्ते कृष्णसर्पाख्यो गोलोमी च प्रतायते” स्वार्थे कन् करेणु काप्यत्र स्त्री । रायमुकुटस्तु करेणूशब्दं दीर्घान्तं पठित्वा हस्तिनि पुंस्त्रीत्याह ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1701,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करेणुः, पुं, (“कृहृभ्यामेनुः” । उणां । २ । १ । इति कृ + एनुः । के मस्तके रेणुः पांशुर्यस्य वा । मस्तके शुण्डाकृष्टधूलीनिक्षेपणात् तथात्वम् ।) हस्ती । इत्यमरः । ३ । ३ । ५२ ॥ (यथा माघे १२ । ५ । “उत्क्षिप्तगात्रः स्म विडम्बयन्नभः समुत्पतिष्यन्तमगेन्द्रमुच्चकैः । आकुञ्चितप्रोहनिरूपितक्रमं करेणुरारोहयते निषादिनम्” ॥) कर्णिकारवृक्षः । इति विश्वः ॥
करेणुः, स्त्री, (कृ + एनुः ।) हस्तिनी । इत्यमरः । ३ । ३ । ५२ ॥ (यथा रामायणे २ । ४० । २९ । “शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः । यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे” ॥ अस्या दुग्धगुणा यथोक्ताः सुश्रुते । “हस्तिन्याः [दुग्धं] मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु । स्निग्धं स्थैर्य्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्द्धनम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-034-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "करेणु" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
करेणुःकरेणु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: करेणु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

करेणुः 📚 ➤ के मस्तके रेणुरस्य @ तारा . हाथी
संस्कृत: हस्तिनी · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
करेणु 📚हाथी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬