🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कशिश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कशि+श

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कशि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: गतिशासनयोः

अंग्रेज़ी: to go, to rule, to punish

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कश् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कश् (अदादिगण) · अर्थ: (गतिशासनयोः)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकष्टअकशाताम्अकशत
मध्यमअकष्ठाःअकशाथाम्अकड्ढ्वम्
उत्तमअकशिअकश्वहिअकश्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कष्टे · लिट् (आत्मने.): चकशे · लुट् (आत्मने.): कशिता · लृट् (आत्मने.): कशिष्यते · लोट् (आत्मने.): कष्टाम् · लङ् (आत्मने.): अकष्ट · विधिलिङ् (आत्मने.): कशीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कशिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकशिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकशिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कशन · ण्वुल्: काशकः · तृच्: कशिता · ण्यत्: काश्यः · तव्य: कशितव्यः · अनीयर्: कशनीयः · क्त: कशितः · क्तवतु: कशितवान् · शानच्: कशानः · क्त्वा: कशित्वा · ल्यप्: प्रकश्य · तुमुन्: कशितुम् · णमुल्: काशम् · घञ्: काशः · क्तिन्: कष्टि · क्वसु: चकश्वान्

श

अर्थ: आनन्द

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशम्शेशानि
द्वितीयाशम्शेशानि
तृतीयाशेनशाभ्याम्शैः
चतुर्थीशायशाभ्याम्शेभ्यः
पञ्चमीशात् / शाद्शाभ्याम्शेभ्यः
षष्ठीशस्यशयोःशानाम्
सप्तमीशेशयोःशेषु
सम्बोधनहे शहे शेहे शानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कश्
कश्
kaś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कश् cl. 1. P. कशति, to go, move Comm. on TBr. i; to sound, Dhātup. xvii, 75; to strike, punish, hurt, kill (v.l. for कंस्, कस्, झष्, शश्. See √ कष्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कशिकश् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
शश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कशि 📚 ➤ to go, to rule, to punish (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: गतिशासनयोः

श 📚 ➤ आनन्द

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कश् 📚cl. 1. P. कशति, to go, move Comm. on TBr. i; to sound, Dhātup. xvii, 7…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें