🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कस्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कस्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कस्त

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: गतिशासनयोः

अंग्रेज़ी: to go, to rule, to punish

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कस् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कस् (अदादिगण) · अर्थ: (गतिशासनयोः)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकस्तअकसाताम्अकसत
मध्यमअकस्थाःअकसाथाम्अकध्वम्
उत्तमअकसिअकस्वहिअकस्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कस्ते · लिट् (आत्मने.): चकसे · लुट् (आत्मने.): कसिता · लृट् (आत्मने.): कसिष्यते · लोट् (आत्मने.): कस्ताम् · लङ् (आत्मने.): अकस्त · विधिलिङ् (आत्मने.): कसीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कसिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकसिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकसिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कसन · ण्वुल्: कासकः · तृच्: कसिता · ण्यत्: कास्यः · तव्य: कसितव्यः · अनीयर्: कसनीयः · क्त: कसितः · क्तवतु: कसितवान् · शानच्: कसानः · क्त्वा: कसित्वा · ल्यप्: प्रकस्य · तुमुन्: कसितुम् · णमुल्: कासम् · घञ्: कासः · क्तिन्: कस्ति · क्वसु: चकस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कस्
कस्
kas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कस् cl. 1. P. कसति (Dhātup. xx, 30), to go, move, approach, Naigh. ii, 14; (perf. चकास = शुशुभे Comm.) to beam, shine, Nalod. ii, 2 : Intens. चनीकसीति, चनीकस्यते, Pāṇ. vii, 4, 84; Vop. xxi, 10; (cf. कश्, कंस्, निष्-कस्, and वि-कस्.)
2. कस् कस्ते v.l. for कंस्, कंस्ते, Dhātup. xxiv, 14.
3. कस् in the Bhāṣā = √ कृष्, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (266,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कस् {vI.v} {c1c} P. (कसति, कसित) To move, go, approach. {vII.v} {c2c} A. (कस्ते or कंस्ते) 1 To go. --2 To destroy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0390-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कस्तकस् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कस्त 📚 ➤ to go, to rule, to punish (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: गतिशासनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कस् 📚cl. 1. P. कसति (Dhātup. xx, 30), to go, move, approach, Naigh. ii, 14;…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें