🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:41:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काकणम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काकणम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काकणम्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (g. गौरादि, Pāṇ. iv, 1, 41) a kind of leprosy with black and red spots (so called from its similarity to the b

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काकण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. काकण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काकण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाकणम्काकणेकाकणानि
द्वितीयाकाकणम्काकणेकाकणानि
तृतीयाकाकणेनकाकणाभ्याम्काकणैः
चतुर्थीकाकणायकाकणाभ्याम्काकणेभ्यः
पञ्चमीकाकणात् / काकणाद्काकणाभ्याम्काकणेभ्यः
षष्ठीकाकणस्यकाकणयोःकाकणानाम्
सप्तमीकाकणेकाकणयोःकाकणेषु
सम्बोधनहे काकणहे काकणेहे काकणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काकण
काकण
kākaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काकण संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का कोढ़ । विशेष—इस रोग में त्रिदोष के कारण रोगी के शरीर में गुँजा के समान लाल रंग के चकत्ते पड़ जाते हैं जिनमें बीच बीच में काले चिह्यन भी होते हैं । ये चकत्ते पकते तो नहीं, पर इनमें पीड़ा और खुजली बहुत अधिक होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकण n. (g. गौरादि, Pāṇ. iv, 1, 41) a kind of leprosy with black and red spots (so called from its similarity to the black and red seed of the plant Abrus precatorius)
a small coin (= काकणि), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (267,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकणं Leprosy with black and red spots.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकण न० सुश्रुतोक्ते महाकुष्ठभेदे । “महाकुष्ठान्यौडुम्बरर्ष्य- जिह्वकपालकाकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति” विभज्य । “काकणन्तिकाफलसदृश्यान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकम्” इति, लक्षितम् । अत्र स्वार्थे कन् । “सर्वैरेवोल्वणैर्दोषैः प्राहुः काकणकं बुधाः” भावप्र० तन्निदानमुक्त्वा “यत् काक- णन्तिकावर्णमपाकं तीव्रवेदनम् । त्रिदोषलिङ्ग तत् कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति” काकणन्तिका गुञ्जा गुञ्जावर्णत्वेन मध्ये कृष्णम्, अन्ते रक्तम् अथवा मध्ये रक्तम् अन्ते [] कृष्णम् । अपाकं स्वभावात्, त्रिदोषलिङ्गम् सर्वेषां कुष्ठानां त्रिदोषजत्वेऽपि उल्वणदोषत्रयलिङ्गम्” भावप्र० लक्षितम् । अतएव पूर्ववाक्ये उल्वणैर्दोषैरित्युक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1843-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकणं, क्ली, (कु ईषत् कणति निमीलति इति । अच् काकणं गुञ्जाफलं तद्वदाकृतिरस्यास्तीति कृष्णरक्तचिह्णितत्वादस्य तथात्वम् ।) कुष्ठविशेषः । तस्य लक्षणम् । यथा, -- “यत् काकणन्तिकावर्णमपाकं तीव्रवेदनम् । त्रिदोषलिङ्गं तत्कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति” ॥ इति माधवकरः ॥ (“काकणं तीव्रदाहरुक् ॥ “पूर्व्वं रक्तञ्च कृष्णञ्च काकणन्तीफलोपमम् । कुष्ठलिड्गैर्युतं सर्व्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत् ॥ दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्म्मभिः” ॥ इति वाभटे निदानस्थाने १४ अः ॥ “काकणन्तिका वर्णान्यादौ पश्चात् सर्व्वकुष्ठ- लिड्गसमन्वितानि पापीयसां सर्व्वकुष्ठलिङ्गसम्भवे नानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात् । इति निदानस्थाने ५ अः । चरकेणोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-077-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काकणम्काकण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: काकण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काकणम् 📚 ➤ एक प्रकार का कोढ़ । विशेष—इस रोग में त्रिदोष के कारण रोगी के शरीर में … उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (g. गौरादि, Pāṇ. iv, 1, 41) a kind of leprosy with black and red spots (so called from its similarity to the b

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काकण 📚एक प्रकार का कोढ़ । विशेष—इस रोग में त्रिदोष के कारण रोगी के शरीर में …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें