🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:10:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काननम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काननम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काननम्

अर्थ: ल्युट् जङ्गल की भूमि

संस्कृत: वनम् · पर्याय: अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, वन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कानन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कानन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कानन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाननम्काननेकाननानि
द्वितीयाकाननम्काननेकाननानि
तृतीयाकाननेनकाननाभ्याम्काननैः
चतुर्थीकाननायकाननाभ्याम्काननेभ्यः
पञ्चमीकाननात् / काननाद्काननाभ्याम्काननेभ्यः
षष्ठीकाननस्यकाननयोःकाननानाम्
सप्तमीकाननेकाननयोःकाननेषु
सम्बोधनहे काननहे काननेहे काननानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कानन
कानन
kānana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कानन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जंगल । बन ।
२. घर ।
३. वाटिका । बाग (को॰) ।
४. ब्रह्मा का मुख (को॰) । यौ॰—काननग्नि = दावानल । जंगली आग जो डालों आदि की रगड़ से लग जाती है । काननौका = (१) जंगलवासी । (२) बंदर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कानन n. (said to be fr. √ कन्) a forest, grove (sometimes in connection with वन), R.; Nal.; Ragh.; Pañcat.; Suśr.
(ifc. f(आ). , R.; Ragh.)
a house, L.
2. कानन n. (fr. 3. क + आनन), the face of Brahmā, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (270,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काननं 1 A forest, a grove; R. 12. 27, 13. 18; Me. 18, 42; काननाबनि forest-ground. --2 The mouth of [] Brahmā. --3 A house. --Comp. --अग्निः wild fire, conflagration. --ओकस् m. {1} an inhabitant of a forest. {2} a monkey.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0393-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कानन न० कन--दीप्तौ णिच् ल्युट् ल्यु वा । १ वने, २ गृहे, कस्य ब्रह्मण आननम् । ३ ब्रह्मणो मुखे च मेदि० । “छन्नो- पान्तः परिणतफलच्योतिभिः काननाम्रैः “शीतोवायुः परिणमयिता काननौदुम्बराणाम्” मेघ० । “सकानना निष्पततीव भूमिः” “पुण्यगन्धेन काननम्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1882,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काननं, क्ली, (कं जलं अननं जीवनमस्य । यद्वा कानयति दीपयति । कनदीप्तौ + णिच् + ल्युट् ।) वनम् । (यथा, मेघदूते ४४ । “शीतो वायुः परिणमयिताकाननोडुम्बराणाम्” ॥ कस्य ब्रह्मणः आननं मुखम् ।) ब्रह्मणो मुखम् । गृहम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-084-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कानन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काननम्कानन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कन् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: कानन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काननम् 📚 ➤ ल्युट् जङ्गल की भूमि
संस्कृत: वनम् · पर्याय: अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, वन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कानन 📚जंगल । बन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कानन
वन के नाम (२.४.१) — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, वन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • काननम्: कन् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬