🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:18:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कायम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कायम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कायम्

अर्थ: चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः

संस्कृत: कायतीर्थम् · पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. काय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्यय — कै + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  4. अव्यय — कि + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  5. काय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. कै धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काय (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकायम्कायेकायानि
द्वितीयाकायम्कायेकायानि
तृतीयाकायेनकायाभ्याम्कायैः
चतुर्थीकायायकायाभ्याम्कायेभ्यः
पञ्चमीकायात् / कायाद्कायाभ्याम्कायेभ्यः
षष्ठीकायस्यकाययोःकायानाम्
सप्तमीकायेकाययोःकायेषु
सम्बोधनहे कायहे कायेहे कायानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काय
काय
kāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर के और नाम (2.6.72) देह · मूर्ति · तनु · तनू
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काय १ वि॰ [सं॰] प्रजापति संबंधी, जैसे, कायतीर्थ, कायहवि इत्यादि ।
काय २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ कायिक]
१. शरीर । देह । बदन । जिस्म । उ॰—कछु ह्यवै न आइ गयो जन्म जाय । अति दुर्लभ तन पाइ कपट तजि भजे न राम मन बचन काय ।—तुलसी (शब्द॰) ।
काय ३ † अव्य॰ [हिं॰ काह] दे॰ काहे । उ॰—आग लगी क्या देखत अधे काय के खातर सोया जू ।—दक्खिनी॰, पृ॰ १६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. काय mf(ई)n. (fr. 3. क, Pāṇ. iv, 2, 25), relating or devoted to the god Ka (Prajā-pati, RV. x, 121), VS.; TS.; ŚBr. &c.;
काय (अस्), m. one of the eight modes of marriage (= Prājāpatya See विवाह), Mn. iii, 38; Yājñ. i, 60
काय (अम्), n. part of the hand sacred to Prajā-pati, the root of the little finger, Mn. ii, 58 and 59.
2. काय m. (√ चि, Pāṇ. iii, 3, 41), the body, KātyŚr.; Mn. &c.
the trunk of a tree, R.
the body of a lute (the whole except the wires), L.
assemblage, collection, multitude, SaddhP.
principal, capital, Nār.; Bṛh.
a house, habitation, L.
a butt, mark, L.
any object to be attained, L.
natural temperament, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कायः, --यं [चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिक मिति कायः; चि-घञ् आदेः ककारः P. III. 3. 41 Sk.] 1 The body; विभाति कायः करुणापराणा परोपकारैर्न तु चंदनेन Bh. 2. 71; कायेन मनसा बुद्ध्या Bg. 5. 11; so कायेन वाचा, मनसा &c. --2 The trunk of a tree. --3 The body of a lute (the whole lute except the wires). --4 A multitude, assemblage, collection. --5 Principal, capital. --6 Home, residence, habitation. --7 A butt, a mark. --8 Natural temperament. --यं (with or without तीर्थ) The part of the hand just below the fingers, [] especially the little finger, or the last two fingers (this part being considered sacred to Prajāpati is called प्रजापतितीर्थ; cf. Ms. 2. 58-59). --यः One of the eight forms of marriage, generally known as प्राजापत्य q. v.; Y. 1. 60; Ms. 3. 38. --Comp. --अग्निः the digestive faculty. --क्लेशः bodily suffering or pain. --चिकित्सा the third of the eight departments of medical science, treatment of diseases affecting the whole body. --मानं measurement of the body --बंधनं {1} girdle. {2} the union of semen virile and blood. --वलनं an armour. --स्थः {1} the Supreme being. {2} the writer-caste (proceeding from a क्षत्रिय father and a शूद्र mother). {3} a man of that caste; कायस्थ इति लघ्वी मात्रा Mu. 1; Y. 1. 336; Mk. 9. --(स्था) {1} a woman of that caste. {2} the Myrobalan tree. --(स्थी) the wife of a कायस्थ. --स्थित a. corporeal, bodily.
कायः, --यं [चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिक मिति कायः; चि-घञ् आदेः ककारः P. III. 3. 41 Sk.] 1 The body; विभाति कायः करुणापराणा परोपकारैर्न तु चंदनेन Bh. 2. 71; कायेन मनसा बुद्ध्या Bg. 5. 11; so कायेन वाचा, मनसा &c. --2 The trunk of a tree. --3 The body of a lute (the whole lute except the wires). --4 A multitude, assemblage, collection. --5 Principal, capital. --6 Home, residence, habitation. --7 A butt, a mark. --8 Natural temperament. --यं (with or without तीर्थ) The part of the hand just below the fingers, [] especially the little finger, or the last two fingers (this part being considered sacred to Prajāpati is called प्रजापतितीर्थ; cf. Ms. 2. 58-59). --यः One of the eight forms of marriage, generally known as प्राजापत्य q. v.; Y. 1. 60; Ms. 3. 38. --Comp. --अग्निः the digestive faculty. --क्लेशः bodily suffering or pain. --चिकित्सा the third of the eight departments of medical science, treatment of diseases affecting the whole body. --मानं measurement of the body --बंधनं {1} girdle. {2} the union of semen virile and blood. --वलनं an armour. --स्थः {1} the Supreme being. {2} the writer-caste (proceeding from a क्षत्रिय father and a शूद्र mother). {3} a man of that caste; कायस्थ इति लघ्वी मात्रा Mu. 1; Y. 1. 336; Mk. 9. --(स्था) {1} a woman of that caste. {2} the Myrobalan tree. --(स्थी) the wife of a कायस्थ. --स्थित a. corporeal, bodily.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0396-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कायं, क्ली, मनुष्यतीर्थम् । इति मेदिनी ॥ (कः प्रजा- पतिर्देवतास्य । “कस्येत्” । ४ । २ । २५ । इत्यण् इदन्तादेशश्च ततः आदिवृद्धिः ।) प्राजापत्य- तीर्थम् । तत्तु स्वल्पांङ्गुल्योर्मूलम् । कनिष्ठा- नामिकयोरधोभाग इति यावत् । इत्यमर- भरतौ ॥ (यथा मनुः २ । ५९ । “अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते । कायमङ्गुलिमूले ऽग्रे दैवं पित्र्यं तयोरधः” ॥)
कायः, पुं, (को व्रह्मास्य देवता “कस्येत्” । ४ । २ । [] २५ । इत्यण् । इदन्तादेशश्च । यस्येतिलोपात् पर- त्त्वादादिवृद्धिः कदैवतम् । स तु ब्राह्मतीर्थम् । (कायति प्रकाशते इति अच् ।) मूर्त्तिः । (“कायः सन्निहितापायः सम्पदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्व्वमुत्पादि भङ्गुरम्” ॥ इति हितोपदेशः ॥) संघः । लक्ष्यः । स्वभावः । इति मेदिनी ॥ प्राजापत्यविवाहः । इति स्मृतिः ॥ (यथा मनुः ३ । ३८ । “आर्षोढाजः सुतस्त्रींस्त्रीन् षट् षट् कायोढजः सुतः” ॥) अस्य लक्षणं उद्वाहशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ मूलधनम् । यथा, -- नारदः । “कायाविरोधिनी शश्वत् पणार्द्धाद्या तु कायिका” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-092-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कायम्काय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: काय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्यय — कै + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कायम् 📚 ➤ चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः
संस्कृत: कायतीर्थम् · पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काय 📚प्रजापति संबंधी, जैसे, कायतीर्थ, कायहवि इत्यादि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
काय
शरीर के और नाम (२.६.७२) — देह, मूर्ति, तनु, तनू

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें