🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:34:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कालियः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कालियः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कालियः

अर्थ: ली - क अत्यन्त विशालकाय सर्प जो कि यमुना नदी की तली में रहता था यह स्थान सौभरि ऋषि के शाप के कारण साँपों के शत्रु गरुड़ के लिए निषिद्ध था कृष्ण ने जब कि अभी वह बालक ही था उस साँप को कुचल दिया

व्युत्पत्ति: काल+घ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कालिय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कालिय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकालियःकालियौकालियाः
द्वितीयाकालियम्कालियौकालियान्
तृतीयाकालियेनकालियाभ्याम्कालियैः
चतुर्थीकालियायकालियाभ्याम्कालियेभ्यः
पञ्चमीकालियात् / कालियाद्कालियाभ्याम्कालियेभ्यः
षष्ठीकालियस्यकालिययोःकालियानाम्
सप्तमीकालियेकालिययोःकालियेषु
सम्बोधनहे कालियहे कालियौहे कालियाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कालिय
कालिय
kāliya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कालिय १ वि॰ [सं॰]
१. काल या समय संबंधी ।
२. सामयिक [को॰] ।
कालिय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] कलियुग [को॰] ।
कालिय ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक सर्प जिसे कृष्ण ने वश में किया था । यौ॰—कालियजित्, कालियदसन, कालियमर्दन=कृष्ण । कालि- यहृद = कालियदह । कालियदह = वह वह जिसमें कालिय नाग रहता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालिय m. N. of a Nāga (inhabiting the Yamunā, slain by Kṛṣṇa, also written कालीय, VP.), MBh.; Hariv. &c.
कालिय &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (278,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालिय a. Relating to time, timely. --यः The Kaliyuga.
कालियः N. of a tremendously large serpent who dwelt at the bottom of the Yamunā (which was a ground forbidden to Garuḍa, the enemy of serpents, owing to the curse of the sage Saubhari). He was crushed to death by Kṛṣṇa when he was but a boy; R. 6. 49; Śi. 17. 69. --याः (pl.) The family of black serpents; Śi. 19. 28 --Comp. --दमनः, --मर्दनः epithets of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0400-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालिय पु० के जले आलीयते आ + ली--मूलविभुजा० क । नागभेदे कालियदमनशब्दे विवृतिः । “त्रस्तेन तार्क्ष्यात् किल कालियेन मणिं विसृष्टं यमुनौकसा यः” रघुः । “तोलासि कालियकुला यमस्येव स्वसा स्वयम्” माघः [] “कालियं तक्षकञ्चैव पिङ्गलं मणिभद्रकम्” ति० त० गरु० पु० । गरुडभिया यमुनाह्रदजले निलीनत्वात्तस्य तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2020-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कालियःकालिय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कालियः 📚 ➤ ली - क अत्यन्त विशालकाय सर्प जो कि यमुना नदी की तली में रहता था यह स्थान सौभरि ऋषि के शाप के कारण साँपों के शत्रु गरुड़ के लिए निषिद्ध था कृष्ण ने जब कि अभी वह बालक ही था उस साँप को कुचल दिया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कालिय 📚काल या समय संबंधी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कालियः: काल+घ (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें