🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:30:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कासः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कासः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कासः

अर्थ: खाँसी, जुकाम

संस्कृत: कासरोगः · पर्याय: क्षवथु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकासःकासौकासाः
द्वितीयाकासम्कासौकासान्
तृतीयाकासेनकासाभ्याम्कासैः
चतुर्थीकासायकासाभ्याम्कासेभ्यः
पञ्चमीकासात् / कासाद्कासाभ्याम्कासेभ्यः
षष्ठीकासस्यकासयोःकासानाम्
सप्तमीकासेकासयोःकासेषु
सम्बोधनहे कासहे कासौहे कासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कास
कास
kāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कास १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खाँसी ।
२. सहिजन का पेड़ ।
३. छींक (को॰) । यौ॰—कासघ्नी = एक कँठीली झाड़ी जा खाँसी की दवा के काम आती है । कासनाशिनी = खाँसी रोग हरनेवाले एक पौधे का नाम ।
कास २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ काश] दे॰ काँश । उ॰—भूख सहै रह ि रूख तरे, पर सुंदरदास सहै दुख भारी । डासन छाड़ि के कासन ऊपर, आसन मारि पै आस न मारी ।—सुंदर ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ १२३ ।
कास ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] कौड़ी । उ॰—जला इश्क की बात में मालो धन कूँ । रखी कास ना पास हरगिज कफन कूँ ।— दक्खिनी॰, पृ॰ २५७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कास m. id., Suśr.; BhP.
(also) going, motion, Śiś. xix, 27.
2. कास m. n. for काश (the grass Saccharum spontaneum), L.
कास m. the plant Moringa pterygosperma, L.
3. कास mfn. fr. √ कस्, Pāṇ. iii, 1, 140.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (281,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कासः, --सा [कास्-घञ्] 1 Cough, catarrh. --2 Sneezing. --Comp. --कुंठ a. affected with cough. --(ठः) an epithet of Yama. --घ्न, --हृत् a. removing cough, pectoral. --(घ्नी) a sort of prickly nightshade. --मर्दः a cure of cough.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कास, ऋ ङ कुशब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-- आत्मं-अकं-सेट्-ऋदित् ।) कुशब्द इह रोग हेतुककुत्सितशब्दः । ऋ अचकासत् । ङ कासते वृद्धः । इति दुर्गादासः ॥
कासः, पुं, (कासतेऽनेन । कासृ शब्दकुत्सनयोः । “हलश्च” ३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) रोगविशेषः । कासी इति भाषा । तत्पर्य्यायः । क्षवथुः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ५२ ॥ तस्य निदानं यथा, -- “धूमोपघाताद्रजसस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च । विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव” ॥ सम्प्राप्तिर्यया । “प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः” ॥ लक्षणं यथा । “संभिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः । निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः” ॥ स च पञ्चविधो यथा, -- “पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः । क्षयायोपेक्षिताः सर्व्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्” ॥ तेषां पूर्व्वरूपं यथा, -- “पूर्व्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता । कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते” ॥ वातिको यथा, -- “हृच्छङ्खमूर्द्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः । प्रसक्तदेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव” ॥ पैत्तिको यथा, -- “उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषै- रभ्यर्द्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्त्तः । पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः” ॥ श्लैष्मिको यथा, -- “प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्त्तः कफपूर्णदेहः । अमक्तरुग्गौरवसादयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन” ॥ क्षतजो यथा, -- “अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः । रूक्षस्योरः क्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमावहेत् ॥ स पूर्व्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् । [] कण्ठेन रुजतात्यर्थं विरुग्नेनेव चोरसा ॥ सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना । दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ॥ पर्व्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यपीडितः । पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात्” ॥ क्षयजो यथा, -- “विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् । घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः । कुपिताः क्षयजं कासं कुर्य्युर्द्देहक्षयप्रदम् ॥ सगात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयञ्चोपलभेत कासी ॥ शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्ब्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् । तं सर्व्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ॥ इत्येषः क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः । साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ॥ नवौ कदाचित् सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ । स्थविराणां जराकासः सर्व्वो याप्यः प्रकीर्त्तितः । त्रीन् पूर्व्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्य्याप्यांस्तु याप येत्” ॥ इति माधवकरः ॥ * ॥ (“आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति” ॥ अस्य प्राग्रूपसहितासंप्राप्ती रूपाणि च यथा ॥ “तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः ॥ शूकपूर्णाभकण्ठत्वं, तत्राधो विहतोऽनिलः । ऊर्द्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन् ॥ शिरः स्रोतांसि संपूर्य्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव । क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन् ॥ प्रवर्त्तते सवक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः । हेतुभेदात् प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः ॥ यद्रुजा शब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः । कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्त्रताम् ॥ हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान् । करोति शुष्कं कासञ्च महावेगरुजास्वनम् ॥ सोऽङ्गहर्षो कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत् । पित्तात् पीताक्षि कफता तिक्तास्यत्वं ज्वरोभ्रमः ॥ पित्तासृग्वमनंतृष्णा वैस्वर्य्यं धूमको मदः । प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम् ॥ कफादुरोऽल्परुङ्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु । कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कास" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कासःकास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कस् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कासः 📚 ➤ खाँसी, जुकाम
संस्कृत: कासरोगः · पर्याय: क्षवथु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कास 📚खाँसी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कास
खाँसी (२.६.५२) — क्षवथु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कासः: कस् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें