🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:46:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कितवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कितवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कितवः

अर्थ: धूर्त, झूठा, कपटी

संस्कृत: धत्तूरः, द्यूतकृत् · पर्याय: उन्मत्त, धूर्त, धत्तूर, कनकाह्वय, मातुल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कितव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कितव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकितवःकितवौकितवाः
द्वितीयाकितवम्कितवौकितवान्
तृतीयाकितवेनकितवाभ्याम्कितवैः
चतुर्थीकितवायकितवाभ्याम्कितवेभ्यः
पञ्चमीकितवात् / कितवाद्कितवाभ्याम्कितवेभ्यः
षष्ठीकितवस्यकितवयोःकितवानाम्
सप्तमीकितवेकितवयोःकितवेषु
सम्बोधनहे कितवहे कितवौहे कितवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कितव
कितव
kitava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कितव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जुआरी ।
२. धूर्त । छली ।
३. उन्मत्त । पागल ।
४. खल । दुष्ट ।
५. धतूरा ।
६. गोरोचन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कितव अस्, m. (g. शौण्डादि [also व्याघ्रादि, but not in Kāś. & Gaṇar.]) a gamester, gambler, RV.; VS.; AV. &c.
a cheat, fraudulent man, BhP. viii, 20, 3; Megh.; Amar.
(also ifc., e.g. याज्ञिक-क्˚, Pāṇ. ii, 1, 53, Kāś.)
(= मत्त) a crazy person, L.
thorn-apple (cf. धूर्त and उन्मत्त), L.
a kind of perfume (commonly Rocana), Bhpr.
N. of a man g. तिकादि, उत्करादि, अश्वादि
कितव (आस्), m. N. of a people, MBh. ii, 1832
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (282,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कितवः (वी f.) 1 A rogue, liar, cheat; अर्हति किल कितव उपद्रवं M. 4; Amaru. 17, 41; Me. 111. --2 The Dhattūra plant. --3 A kind of perfume. --4 A gamester, gambler. --5 A mad or crazy person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कितव पु० कि--भावे--क्त कितेन वाति वा--क । १ द्यूतकारके २ धुस्तूरवृक्षे अमरः ३ वञ्चके, ४ खले, च त्रि० मेदि० ५ चौर- नामकगन्धद्रव्ये, पु० शब्दरत्ना० । “यन्मा पितेव कितवं शशास” ऋ० २, २९, ५ । घृतकारके “कितवानक्षै- र्दिध्यासमप्रति” अथ० ७, ५, १, “स्तेनाः माहसिका- धूर्त्ताः कितवा योधकाश्च ये । असाक्षिणश्च ते दृष्टा- स्तेषु सत्यं न विद्यते” नारदः । “कितवाद्यूतकराः” रघु० । द्यूते विशेषः या० मिता० दर्शितोयथ “द्रष्टारोव्यवहाराणां साक्षिणश्च त एवहि” या० “द्यूतव्य- वहाराणां द्रष्टारस्त एव कितवा एव राज्ञा नियोक्तव्याः न पुनःश्रुताध्यनसम्पन्ना इत्यादि नियमोऽस्ति । साक्षिणश्च द्यूते द्यूतकारा एव कार्य्याः न तत्र स्त्रीबालकितवेत्यादि- निषेधोऽस्ति । क्वचित् द्यूतन्निषेद्धुन्दण्डमाह” मि० “राज्ञा सचिह्नन्निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः” या० “कूटैरक्षा- दिभिरुपधिना च मतिवञ्चनहेतुना मणिमन्त्रौषधादिना ये दीव्यन्तितान् श्वपदादिनाऽङ्कयित्वा राजा स्वराष्ट्रान्निर्वास येत् । नारदेन निर्वासने विशेष उक्तः “कूटाक्षदेविनः पापान् राजा राष्ट्राद्विवासयेत् । कण्ठेऽक्षमालामासज्य सह्ये षां विनयः स्मृत” इति । यानि च मनुवचनानि द्यूतनिषे- धपराणि “द्यूतं समाह्वयञ्चैव यः कुर्य्यात्कारयेत वा । तान् सर्वान् घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः” इत्यादी- नि तान्यपि कूटाक्षदेवनविषयतया राजाध्यक्षसभि- करहितद्यूतविषयतया च योज्यानि” मि० किञ्च “द्यूत- मेकमुखं कार्य्यन्तस्करज्ञानकारणात्” या० । “यत्पूर्वोक्तं द्यूतन्तदेकं मुखं प्रधानं यस्य द्यूतस्य तत्तथोक्तं कार्य्यम् । राजाध्यक्षाधिष्ठितं राज्ञा कारयितव्यमित्यर्थः तस्कर- ज्ञानकारणात् तस्करज्ञानरूपम्पर्य्यालोच्य प्रायशः चौर्यार्जितधना एव कितवाभवन्त्यतश्चौरविज्ञानार्थ मेकमुखंकार्य्यम्” मिता० । “ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं शतम् । गृह्णीयाद्घूर्त्तकितवात् इतराद्दशकं [] शतम्” या० । “यदाऽश्रौषं वाससां तत्र राशिं समा- क्षिपत् कितवो मन्दबुद्धिः” भा० आ० १ अ० । कितवस्य गोत्रापत्यम् अश्वा० फञ् । कैतवायन तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री । उत्करा० चतुरर्थ्यां छ । कितवीय तन्निर्वृत्तादौ अन- न्तरापत्येतिका० झिञ् । कैतवायनि तदपत्ये पुंस्त्री० तैकायनिशब्देन द्वन्द्वे फिञो लुक्, बहुत्वे । तैकायनय- श्च कैतवायनयश्च तिककितवाः, । अस्य व्याघ्रादि० उपमित- समासः । कितवधूर्त्तः । शौण्डा० ७ त० । अक्षकितवः । वञ्चके “तव कितव! किमाहितैर्वृथा नः” माघः ६ रोचन- नामगन्धद्रव्ये राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2047-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कितवः, पुं, (कितं वायति कितेन वाति वा । कित + वा + कः ।) अक्षदेवी । (यथा, मनुः । ३ । १५१ । “जटिलञ्चानधीयानं दुर्ब्बलं कितवन्तथा । [] याजयन्ति च ये पूगांस्तांश्च श्राद्धे न भोजयेत्” ॥) धुस्तूरः । इत्यमरः । २ । ४ । ७७ ॥ (“कितवाडशयोर्वीजं नागरं सहरीतकम् । चूर्णीकृत्यार्द्रकरसैः” ॥ इति वैद्यककषायसंग्रहे कासाधिकारे शाम्भरीगुडिकायाम् ॥) मत्तः । वञ्चकः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ८ । २० । ३ । “स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादिः कितवो यथा” ॥ धूर्त्तः । यथा, आर्य्यासप्तशती ३३ । “अस्थिररागः कितवो मानी चपलो विदूषकस्त्व- मसि । मम सख्याः पतसि करे पश्यामि यथा ऋजुर्भवसि” ॥) खलः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा महाभारते । १ । १ । १५६ । “यदाश्रौषं वाससां तत्र राशिं समाक्षिपत् कितवो मन्दबुद्धिः” ॥) रोचननामगन्धद्रव्यम् । इति जटाधरः राज- निर्घण्टश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-127-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कितव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कितवःकितव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कितवः 📚 ➤ धूर्त, झूठा, कपटी
संस्कृत: धत्तूरः, द्यूतकृत् · पर्याय: उन्मत्त, धूर्त, धत्तूर, कनकाह्वय, मातुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कितव 📚जुआरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कितव
जुआरी (२.१०.४४) — धूर्त, अक्षदेवी, अक्षधूर्त, द्यूतकृत्
धतूरा के नाम (२.४.७७) — उन्मत्त, धूर्त, धत्तूर, कनकाह्वय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें