🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:21:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

किरणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

किरणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

किरणः

अर्थ: प्रकाश की किरण, सूर्य, किरण

संस्कृत: किरणः · पर्याय: अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. किरण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — किरण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिरणःकिरणौकिरणाः
द्वितीयाकिरणम्किरणौकिरणान्
तृतीयाकिरणेनकिरणाभ्याम्किरणैः
चतुर्थीकिरणायकिरणाभ्याम्किरणेभ्यः
पञ्चमीकिरणात् / किरणाद्किरणाभ्याम्किरणेभ्यः
षष्ठीकिरणस्यकिरणयोःकिरणानाम्
सप्तमीकिरणेकिरणयोःकिरणेषु
सम्बोधनहे किरणहे किरणौहे किरणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — किरण
किरण
kiraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ज्योति की अति सूक्ष्म रेखाएँ जो प्रवाह के रूप में सूर्य, चंद्र, दीपक आदि प्रज्जवलित पदार्थों से निकलकर फैलती हुई दिखाई पड़ती है । रोशनी की लकीर । प्रकाश की रेखा या धारा ।
२. अनेक प्रकार की दृश्य अदृश्य तरंगों की धाराएँ जो अंतरिक्ष से आती या यंत्रों की सहायता से उत्पन्न की जाती है; जैसे एक्स रे, अल्फा रे, अल्ट्रावायलेट रे, आदि । पर्या॰—अंशुकर । दीधित । मयूख । मरीचि । रश्मि । यौ॰—किरणपति । किरणमाली ।
२. सूर्य (को॰) । धूलिकण । रजःकण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किरण m. dust, very minute dust, RV.
a rein (a meaning drawn probably fr. RV. iv, 38, 6), Naigh. i, 5
a ray or beam of light, a sun- or moonbeam, MBh.; Suśr. &c.
(perhaps) thread, RV. x, 106, 4; AV. xx, 133, 1 and 2
N. of a kind of Ketu (of which twenty-five are named), VarBṛS.
the sun, L.
N. of a Śaiva work, Sarvad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (283,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किरणः [कॄ-क्यु Uṇ. 2. 81] 1 A ray or beam of light, a ray (of the sun, moon or any shining substance); रविकिरणसहिप्णु Ś. 2. 4; एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतींदोः किरणेष्विवांकः Ku. 1. 3; Śānti. 4. 6; R. 5. 74; Śi. 4. 58; ˚मय radiant, brilliant. --2 A small particle of dust. --3 The sun. --Comp. --मालिन् m. the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0404-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किरण पुं कीर्य्यते परितः कॄ--कर्म्मणि क्यु । सूर्य्यादेः रश्मौ “स्वकिरणपरिवेषोन्मेषशून्यः प्रदीपः” रघुः “एकोहि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणे- ष्विवाङ्कः” कुमा० । ततः अरीहणा० चतुरर्थ्या वुञ् । कैरणक तन्निर्वृत्तादौ त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2050,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किरणः, पुं, (कीर्य्यन्ते विक्षिप्यन्ते रश्मयः अस्मात् “क्वॄपॄवृजिमन्दिनिधाञः क्युः” । उणां २ । ८१ । इति क्युः ।) सूर्य्यः । इति हेमचन्द्रः ॥ (कीर्य्यते परितः क्षिप्यतेऽसौ । कॄ + कर्म्मणि क्युः ।) सूर्य्य- रश्मिरिति भगीरथमाधव्यौ ॥ चन्द्रसूर्य्ययोरश्मि- रिति रायमुकुटः ॥ रत्नरश्मौ गभस्तिशब्दप्रयो- गात् सामान्यरश्मिः । तथा च भट्टिः । १ । ६ । “ऊर्द्धस्फुरद्रत्नगभस्तिभिर्या” । इति मञ्जरी । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥ तत्पर्य्यायः । अस्रः २ मयूखः ३ अंशुः ४ गभस्तिः ५ घृणिः ६ धृष्णिः ७ भानुः ८ करः ९ मरीचिः १० दीधितिः ११ । इत्यमरः । १ । ४ । ३३ ॥ त्विट् १२ द्युतिः १३ आभा १४ प्रभा १५ विभा १६ रुक् १७ रुचिः १८ भाः १९ छविः २० दीप्तिः २१ रश्मिः २२ अभीषुः २२ महः २४ ज्योतिः २५ सहः २६ रोचिः २७ शोचिः २८ त्विषा २९ पृश्निः ३० प्रकाशः ३१ आतपः ३२ द्योतः ३३ । इति शब्दरत्नावली ॥ पादः ३४ आलोकः ३५ वसुः ३६ ऋषिः ३७ भामः ३८ घर्म्मः ३९ लोकः ४० अर्च्चिः ४१ भासः ४२ वीचिः ४३ हेतिः ४४ धाम ४५ वर्च्चः ४६ शुष्म ४७ तेजः ४८ ओजः ४९ । इति जटाधरः ॥ (यथा, रघुवंशे ५ । ७४ । “भवति विरलभक्तिर्म्लानपुष्पोपहारः स्वकिरणपरिवेषोद्भेदशून्याः प्रदीपाः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-128-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "किरण" आता है (37)
अंशु किरण । प्रभा । यौ॰— अंशुधर, अंशुपति, अंशुभर्ता, अंशुभृत् अंशुत्वामी, अ…उस्र किरण । मरीचि । रश्मिमयूख किरण । रश्मिशिपि रश्मि । किरणरश्मि किरणस्यून किरण । रश्मिस्यूम किरण । रश्मिस्योन किरण । रश्मिउपधृति किरणगभस्ति किरणत्विषि किरणप्रद्योत किरण । रश्मि । दीप्ति । आभाद्युत् किरणस्यूना किरण । मरीचि । रश्मिकिरन किरण । रोशनी की लकीर । मुहा॰—किरन फूटना = सूर्योदय होनाधृणि किरणरसमि किरणभा दीप्ति । चमक । प्रकाशकेश सिर का बाल । यौ॰ — केशविन्याश = बाल सँवारना । केशाकेशी= वह लडाई जिसमें…भास दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । चमकरजन एक प्रकार का गोंद । राल । विशेष दे॰ 'राल'भानु सूर्य । यौ॰—भानुजा । भानुतनया । भानुदिन । भानुभू । भानवार । आदिरुचि एक प्रजापति जो रौज्य मनु के पिता थेविभा प्रभा । कांति । चमकअक्तु अंधकारअभीशु वल्गा । लगामअर्चि अग्नि आदि की शिखाप्रभा दीप्ति । प्रकाश । आभा । चमकविरोक चमक । दीप्तिद्युति दीप्ति । कांति । चमकपृश्नि सुतप नामक राजा की रानी का नाममरीचिका मृगतृष्णा । सिरोहगो गाय । गऊसुपर्ण गरुड़रोचि प्रभा । दीप्तिरख्श घोड़ा । आश्वह्लद बड़ा ताल । झील

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
किरणःकिरण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

किरणः 📚 ➤ प्रकाश की किरण, सूर्य, किरण
संस्कृत: किरणः · पर्याय: अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
किरण 📚ज्योति की अति सूक्ष्म रेखाएँ जो प्रवाह के रूप में सूर्य, चंद्र, दीपक आ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
किरण
किरण के नाम (१.३.३७) — अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर
शिखा (३.३.२४) — ज्वाला

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬