🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:07:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

किस्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कि-+स्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्म

अर्थ: एक प्रकार का निपात जो वर्तमान काल की क्रियाओं के साथ जुड़कर भूतकाल का अर्थ देता हैं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्म
स्म
sma
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बीते काल में (3.4.17)
(श्लोक का) पाद पूरा करने के लिये (3.4.5) तु · हि · वै
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्म, स्मा, (or ष्म, ष्मा), ind. a particle perhaps originally equivalent to ‘ever’, ‘always’; and later to ‘indeed’, ‘certainly’, ‘verily’, ‘surely’ (it is often used pleonastically, and in earlier language generally follows a similar particle [esp. ह, न], or relative, or prep. or verb, while in later language it frequently follows इति, न and मा [cf. 1. मा]; it is also joined with a pres. tense or pres. participle to give them a past sense [e.g. प्रविशन्ति स्म, ‘they entered’]; this use of स्म is also found in the Brāhmaṇas and is extended to वेद and आह cf. Vām. v, 2, 46), RV.; &c. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1271,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्म ind. 1 A particle added to the present tense of verbs (or to present participles) and giving them the sense of the past tense; भासुरको नाम सिंहः प्रतिवसति स्म Pt. 1; क्रीणंति स्म प्राणमूल्यैर्यशांसि Śi. 18. 15. --2 A pleonastic particle (generally added to the prohibitive particle मा q. v.); भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मास्म प्रतीपं गमः Ś. 4. 17; मास्म सीमंतिनी काचिज्जतयेत्पुत्रमीदृशं H. 2. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1155-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्म अव्य० स्मि--ड । १ अतीते २ पादपूरणे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5372,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्म, व्य, श्लोकपादपूरणम् । इत्यमरः । ३ । ४ । ५ । (यथा, रामायणे । २ । ६४ । २२ । “यद्येतदशुभं कर्म्म न स्म मे कथयेः स्वयम् । फलेन् मूर्द्धा स्म ते राजन् सद्यः शतसहस्रधा ॥”) तद्योगे अतीतकाले कीविभक्तिर्भवति । यथा, “हन्ति स्म रावणं रामः ।” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-462-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कि-स्मसमास: कि + स्म तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

किस्म 📚कि 📚स्म ➤ कि (क्या लाभ है ,अनिश्चय अर्थ को प्रकट करना) + स्म (एक प्रकार का निपात जो वर्तमान काल की क्रियाओं के साथ जुड़कर …)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कि 📚किस प्रकार? कैसे?🟠🔵🟢🟤
स्म 📚स्मा, (or ष्म, ष्मा), ind. a particle perhaps originally equivalent to…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • किस्म = कि + स्म तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें