🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:47:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कीकटम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कीकटम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कीकटम्

अर्थ: गरीब, दरिद्र

व्युत्पत्ति: की+कट्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कीकट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. कीकट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कीकट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कीकट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकीकटःकीकटौकीकटाः
द्वितीयाकीकटम्कीकटौकीकटान्
तृतीयाकीकटेनकीकटाभ्याम्कीकटैः
चतुर्थीकीकटायकीकटाभ्याम्कीकटेभ्यः
पञ्चमीकीकटात् / कीकटाद्कीकटाभ्याम्कीकटेभ्यः
षष्ठीकीकटस्यकीकटयोःकीकटानाम्
सप्तमीकीकटेकीकटयोःकीकटेषु
सम्बोधनहे कीकटहे कीकटौहे कीकटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कीकट
कीकट
kīkaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीकट संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कीकटी]
१. मगध देश का प्राचीन वैदिक नाम । विशेष—तंत्र के अनुसार चरणाद्रि (चुनार) से लेकर गुद्धकुट (गिद्धौर तक कीकट देश है । मगध उसी के अंतर्गत है ।
२. [स्त्री॰ कीकटी] घोड़ा ।
३. प्राचीन काल की एक अनार्य आदि जो कोकट देश में बसती थी ।
कीकट २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ कीकटी]
१. निर्धन । गरीब ।
२. लौयो । कृपण । कजुंस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीकट m. N. of a son of Ṛṣabha, BhP. v, 4, 10
of a son of Saṃkaṭa, BhP. vi, 6, 6
a horse (perhaps originally a horse of the Kīkaṭas), L.
कीकट m. pl. N. of a people not belonging to the Āryan race, RV. iii, 53, 14; BhP.
कीकट mfn., poor, L.
avaricious, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (284,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीकट a. (टी f.) 1 Poor, indigent. --2 Miserly. --टाः (pl.) N. of a country (Behar). --टः A horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0404-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीकट पु० की + कट--अच् । “चरणाद्रिं समारभ्य गृध्रकूटा- न्तकं शिवे! । तावत् कीकटदेशःस्यात् तदन्तर्मगधोभवेत् शक्तिसङ्कमीक्ते १ देशभेदे । तद्देशवासिजनवाचित्वेऽस्य भूम्नि “साधवः समुदाचारास्ते पूयन्तेऽपि कीकटाः” भाग० ७, १०, २० । उपचारात् देशेऽपि भूम्नि “ततः कलौ संप्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धोनाम्ना जिनसुतः कीकटेषु भविष्यति” भाग० १, ३, २५ । ४ निर्द्धने ५ कृपणे च त्रि० मेदि० । ६ वोटके पुं स्त्री विश्वः स्त्रियां जातित्वात् ङीष्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2056,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीकटः, पुं, (की शनैर्द्रुतं वा कटति गच्छति धावति । की + कट् + अच् ।) घोटकः । देशभेदः । इति विश्वः ॥ (यथा शक्तिसङ्गमतन्त्रे । “चरणाद्रिं समारभ्य गृध्रकूटान्तकं शिवे ! । तावत् कीकटदेशः स्यात् तदन्तर्मगधो भवेत्” ॥ वेहार इति ख्यातः । अत्र बुद्धः समजनि । इति भागवतम् । १ । ३ । २४ ॥ अस्य कीकट इति पुरातननाम आसीत् ततो जरासन्धेन मगध इत्याख्या प्रदत्ता ॥ स्वनामख्यातः सङ्कट- पुत्त्रः । यथा, मागवते ६ । ६ । ६ । “ककुभः सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यतः” ॥)
कीकटः, त्रि, (की कुत्सितं धनाभावात् कटति प्रका- शते । की + कट् + अच् ।) निर्धनः । (की कुत्सितं कटति वर्षति ददाति अर्थिने कार्पण्यात् इति ।) कृपणः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-130-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कीकट" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कीकटम्कीकट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कीकट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कीकट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कीकटम् 📚 ➤ गरीब, दरिद्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कीकट 📚मगध देश का प्राचीन वैदिक नाम । विशेष—तंत्र के अनुसार चरणाद्रि (चुनार) …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कीकटम्: की+कट्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें