🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:02:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुटिलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुटिलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुटिलः

अर्थ: टेढ़ा, झुका हुआ, मुड़ा हुआ, घूँघरदार

संस्कृत: पर्याय: अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुञ्चित

व्युत्पत्ति: कुट+इलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुटिल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुटिल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुटिलःकुटिलौकुटिलाः
द्वितीयाकुटिलम्कुटिलौकुटिलान्
तृतीयाकुटिलेनकुटिलाभ्याम्कुटिलैः
चतुर्थीकुटिलायकुटिलाभ्याम्कुटिलेभ्यः
पञ्चमीकुटिलात् / कुटिलाद्कुटिलाभ्याम्कुटिलेभ्यः
षष्ठीकुटिलस्यकुटिलयोःकुटिलानाम्
सप्तमीकुटिलेकुटिलयोःकुटिलेषु
सम्बोधनहे कुटिलहे कुटिलौहे कुटिलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुटिल
कुटिल
kuṭila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुटिल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ कुटिला]
१. वक्र । टेढ़ा । यौ॰—कुटिलकीट = साँप । कुटिलबुद्धि, कुटिलमति, कुटिलस्वभाव, कुटिलशय = दुरात्मा । टेढ़ी प्रकृति का । बुरे स्वभाववाला ।
२. दगाबाज । कपटी । छली ।
कुटिल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शठ । खल ।
२. वह जिसका रंग पीला लिए सफेद हो और आँखे लाल हों ।
३. चौदह अक्षरों का एक वर्ण वत्त जिसके प्रत्येक चरण में स, भ, न, य, ग, ग, होते हैं । उ॰—सुभ नायो गगरिक तुव गंगा पानी । जिन शंभू सिर जननि दया की खानी तजि सारे कुटिलन कपटी को साथा । तिनपाई अति सुभ गति गावै गाथा ।
४. तगर का फूल ।
५. टिन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुटिल mf(आ)n. bent, crooked, curved, round, running in curved lines, crisped, curled, KātyŚr.; MBh. &c.
dishonest, fraudulent, Pañcat.; Vet. &c.
कुटिल m. a he-goat with particular marks, VarBṛS.
of a river (v.l. for कुटिका), R.
of the river Sarasvatī, L.
कुटिल f. n. N. of a metre (containing four lines of fourteen syllables each)
कुटिल n. N. of a plant (= तगर, कुञ्चित, वक्र), L.
a kind of perfume, L.
tin, W.
कुटिल See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (288,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुटिल a. [कुट्-इलच्] 1 Crooked, bent, curved, curled; भेदाद् भ्रुवोः कुटिलयोः Ś. 5. 23; R. 6. 82; 19. 17; Pt. 1. 65. --2 Tortuous, winding; क्रोशं कुटिला नदी Sk. --3 (fig.) Insincere, fraudulent, dishonest; अ˚ Pt. 1. 126. --ला 1 N. of Sarasvatī. --2 A kind of perfume. --लं 1 N. of a plant (तगर). --2 Tin. --Comp. --आशय a. evil-minded, malevolent. --पक्ष्मन् a. having curved eyelashes. --मति, --बुद्धि a. evil-minded, malevolent; Mu. 1. 7. --स्वभाव a. crooked by nature, dishonest, malevolent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0407-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटिल त्रि० कुट--इलच् । १ वक्रे अमरः “भ्रुकुटीकुटिला- त्तस्याः” देवीमा० । २ तगरपुष्पे न० राजनि० “युगदि- ग्भिः कुटिलमिति मतं स्मौ न्यौ गौ” वृ० र० टी० उक्ते ३ छन्दोभेदे न० ४ नदीभेदे (वाँका) ५ सरस्वत्यां स्त्री मेदि० ६ स्पृछानाम गन्धद्रव्ये स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटिलं, त्रि, (कुट् वक्रीभावे + बाहुलकात् इलच् ।) अनृजु । वाँका इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अरालम् २ वृजिनम् ३ जिह्मम् ४ ऊर्म्मिमत् ५ कुञ्चितम् ६ नतम् ७ आविद्धम् ८ भुग्नम् ९ वेल्लितम् १० वक्रम् ११ । इत्यमरः । ३ । १ । ७१ ॥ मङ्गुरम् १२ । इति हेमचन्द्रः ॥ वेङ्कु १३ विनतम् १४ उन्दुरम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, विष्णुपुराणे १ । ९ । २३ । “ज्वलज्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम् । निरीक्ष्य कस्त्रिभुवने मम यो न गतो भयम्” ॥) तगरपुष्पे क्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्याया यथा, -- “कालानुशारिवा वक्रं तगरं कुटिलं शठम् । महोरगं नतं जिह्मं दीनं तगरपादिकम्” ॥ इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ क्ली, छन्दोभेदः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-137-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुटिल" आता है (29)
अनृजु जो ऋजु अर्थात् सीधा न हो । कुटिल । वक्रजिह्मग कुटिल गतिवाला । टेढ़ी चाल चलनेवालाविजिह्म कुटिल । झुका हुआ । मुड़ा हुआदुर्हृदय कुटिल हृदल का । कुटिल । खोटाभंगसार्थ कुटिलतिरय पु ^१ वि॰ वक्र । कुटिलविभुग्न वक्र । टेढ़ा । कुटिलव्याजिह्म कुटिल । टेढ़ावक्रिमा टेढ़ा । कुटिलछिद्रात्मा खलस्वभाव । कुटिल । खलवाम बायाँ । दक्षिण या दाहिने का उलटाशरल दे॰ 'सरल ^२'असित जो सफेद न हो । कालावक्र पु ^२ संज्ञा पुं॰ वक्रता । टेढ़ापनकचाकु दुःशील । उद्दंड़जिह्म वक्र । टेढ़भंगुर भंग होनेवाला । नाशवान् । जैसे,— क्षणभगुरवेल्लित हिलता डुलता हुआ । कंपितविच्छिन्न जो काट या छेदकर अलग कर दिया गया हो । जिसका अपने मूल अंग के साथ कोई संब…तिरश्चीन तिरछावक्री अपने मार्ग को छोड़कर पीछे लौटनेवाला । विशेष—फलित ज्योतिष में जो ग्रह अ…शक्करी वर्णवृत्त के अंतर्गत चौदह अक्षरोंवाले छंदों की संज्ञा जिनके नाम इस प्र…आकुंचित सिकुड़ा हुआ । सिमटा हुआव्याकुंचित मुड़ा हुआ । सिमटा हुआमीठी दे॰ 'मीठा ^१' । मुहा॰—मीठी को खट्टी मान लेना=अन्यथा बुद्धि होना । और क…वंकट टेढ़ा । बाँकाग्रंस † संज्ञा पुं॰वक्रगामी टेढ़ी चाल चलनेवालाजिह्मगामी टेढ़ा चलनेवाला

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुटिलःकुटिल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुटिलः 📚 ➤ टेढ़ा, झुका हुआ, मुड़ा हुआ, घूँघरदार
संस्कृत: पर्याय: अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुञ्चित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुटिल 📚वक्र । टेढ़ा । यौ॰—कुटिलकीट = साँप । कुटिलबुद्धि, कुटिलमति, कुटिलस्वभा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुटिल
टेढ़ा (३.१.७०) — अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, नत, आविद्ध, भुग्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬