🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:18:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुणी

अर्थ: इन् लुंजा

संस्कृत: नन्दिवृक्षः, रोगादिना वक्रकरः · पर्याय: तुन्न, कुबेरक, कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. कुणि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. कुणि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. कुणिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुणि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुणिःकुणीकुणयः
द्वितीयाकुणिम्कुणीकुणीन्
तृतीयाकुणिनाकुणिभ्याम्कुणिभिः
चतुर्थीकुणयेकुणिभ्याम्कुणिभ्यः
पञ्चमीकुणेःकुणिभ्याम्कुणिभ्यः
षष्ठीकुणेःकुण्योःकुणीनाम्
सप्तमीकुणौकुण्योःकुणिषु
सम्बोधनहे कुणेहे कुणीहे कुणयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुणि
कुणि
kuṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
टेढ़े हाथ वाला (2.6.48) कुकर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुणि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तुन का पेड़ ।
२. वह मनुष्य जिसकी बाहु टेढ़ी हो गई हो या मारी गई हो ।
३. नखब्रण । अर्बुद । गलका [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुणि mfn. having a crooked or withered arm or an arm without a hand or finger, MBh. iii, 1270; Suśr.
कुणि m. a whitlow, W.
the tree Cedrela Toona (= तुन्न), L.
N. of a prince (son of Jaya), BhP. ix, 24, 13
of the author of a Comm. on Pāṇ.; Bhartṛ. Comm. on Pat. of a man, Tāṇḍya, Br. xiii, 4, 11, Sch.
of a Ṛṣi, VāyuP.
of Garga, MBh. ix, 2981 f.
of the author of a Dharma-śāstra, Parāś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुणिः 1 A cripple with a withered or crooked arm. --2 A whitlow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुणि पु० कुण--इन् । १ तुन्दवृक्षे मेदि० । २ आदानादिक्रिया मन्दकरान्विते त्रि० अम० । “दौहदविमाननात् कुब्जं कुणिं खञ्जं जडं वामनं विकृताक्षमनक्षं वा नारी सुतं जनयति, सुश्रु०” गर्भो वातप्रकोपेण दौहदे चावमानिते । भवेत्कुब्जः कुणिः पङ्गुः मूको मिन्मिण एव च” सुश्रु० कुणेर्भावः ष्यञ् । कौण्य हस्तस्यादानादिविघातरूपे दोषे “एकादशेन्द्रियबधाः” सा० का० व्याख्यायां कौमुद्यां “बाधिर्य्यं कुष्ठितान्धत्वम् जडताऽजिध्रता तथा । मूकता कौण्वपङ्गुत्वक्लैव्योदावर्त्तमन्दताः” इन्द्रियभेदेन क्रिया- विघातभेदो दर्शितः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2076,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुणिः पुं, (कुण + इन् ।) तुन्नवृक्षः । इत्यमरमेदिनी- करौ ॥ तुँद् इति भाषा । (शरीरस्य स्थानविशेषः । “कक्षाक्षमध्ये कक्षाधृक् कुणित्वं तत्र जायते” ॥ इति वाभटे शारीरस्थाने ४ अध्याये ॥)
कुणिः, त्रि, (कुण + इन् ।) कुकरः । इति मेदिनी ॥ कोपा इति भाषा ॥ (यथा, सुश्रुते । “गर्भवातप्रकोपेण दोहदे चावमानिते । भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुः” इति ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-139-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुणीकुणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुणि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | कुणि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुणी 📚 ➤ इन् लुंजा
संस्कृत: नन्दिवृक्षः, रोगादिना वक्रकरः · पर्याय: तुन्न, कुबेरक, कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुणि 📚तुन का पेड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुणि
तुन के और नाम (२.४.१२८) — कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें