🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:58:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुण्डः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुण्डः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुण्डः

अर्थ: रक्षा करना, संभालना

संस्कृत: रक्षणे

अंग्रेज़ी: to protect

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुण्ड् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. कुण्ड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कुण्ड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कुण्ड् (चुरादिगण) · अर्थ: रक्षा करना, संभालना (रक्षणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकुण्डत् / अकुण्डद् / अकुण्डयत् / अकुण्डयद्अकुण्डताम् / अकुण्डयताम्अकुण्डन् / अकुण्डयन्
मध्यमअकुण्डः / अकुण्डयःअकुण्डतम् / अकुण्डयतम्अकुण्डत / अकुण्डयत
उत्तमअकुण्डम् / अकुण्डयम्अकुण्डयाव / अकुण्डावअकुण्डयाम / अकुण्डाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कुण्डति · लट् (आत्मने.): कुण्डयते · लिट्: कुण्डयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कुण्डयाञ्चक्रे · लुट्: कुण्डयिता · लुट् (आत्मने.): कुण्डयिता · लृट्: कुण्डयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कुण्डयिष्यते · लोट्: कुण्डतात् · लोट् (आत्मने.): कुण्डयताम् · लङ्: अकुण्डत् · लङ् (आत्मने.): अकुण्डयत · विधिलिङ्: कुण्डयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कुण्डयेत · आशीर्लिङ्: कुण्ड्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कुण्डयिषीष्ट · लुङ्: अकुण्डीत् · लुङ् (आत्मने.): अचुकुण्डत · लृङ्: अकुण्डयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकुण्डयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कुण्डन · ण्वुल्: कुण्डकः · तृच्: कुण्डिता · यत्: कुण्ड्यः · ण्यत्: कुण्ड्यः · तव्य: कुण्डितव्यः · अनीयर्: कुण्डनीयः · क्त: कुण्डितः · क्तवतु: कुण्डितवान् · शतृ: कुण्डन् · स्य-शतृ: कुण्डिष्यन् · शानच्: कुण्डयमानः · क्त्वा: कुण्डित्वा · ल्यप्: प्रकुण्ड्य · तुमुन्: कुण्डितुम् · णमुल्: कुण्डम् · घञ्: कुण्डः · क्तिन्: कुण्टि · क्वसु: चुकुण्ड्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुण्ड्
कुण्ड्
kuṇḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
पति के जीवित रहते उपपति से उत्पन्न पुत्र (2.6.36)
हाँडी/बटलोई (2.9.32) पिठर · स्थाली · उखा
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुण्ड् cl. 1. P. कुण्डति, to mutilate, Dhātup. ix, 37 : cl. 1. Ā. कुण्डते, to burn, ib. viii, 17 : cl. 10. कुण्डयति, to protect, ib. xxxii, 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंड् {vI.v} {c1c} A. 1 To burn. --2 To eat. --3 To heap. {vII.v} {c1c} P. To maim or mutilate. {vIII.v} {c10c} U. To protect.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुण्डःकुण्ड् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: कुण्ड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कुण्ड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुण्डः 📚 ➤ रक्षा करना, संभालना
संस्कृत: रक्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुण्ड् 📚cl. 1. P. कुण्डति, to mutilate, Dhātup. ix, 37 : cl. 1. Ā. कुण्डते, to…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬