🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:17:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुराय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुर+अय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुर

अर्थ: शब्द करना

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कुर् (तुदादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकुरतात् / कुरताद् / कुरतुकुरताम्कुरन्तु
मध्यमकुर / कुरतात् / कुरताद्कुरतम्कुरत
उत्तमकुराणिकुरावकुराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कुरति · लिट्: चुकोर · लुट्: कोरिता · लृट्: कोरिष्यति · लोट्: कुरतात् · लङ्: अकुरत् · विधिलिङ्: कुरेत् · आशीर्लिङ्: कूर्यात् · लुङ्: अकोरीत् · लृङ्: अकोरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कोरण · ण्वुल्: कोरकः · तृच्: कोरिता · ण्यत्: कोर्यः · तव्य: कोरितव्यः · अनीयर्: कोरणीयः · क्त: कुरितः · क्तवतु: कुरितवान् · शतृ: कुरन् · स्य-शतृ: कोरिष्यन् · क्त्वा: कुरित्वा · ल्यप्: प्रकूर्य · तुमुन्: कोरितुम् · णमुल्: कोरम् · घञ्: कोरः · क्तिन्: कूर्ति · क्वसु: चुकूर्वान्

अय

अर्थ: जाना,चलना,फिरना

संस्कृत: शुभावहविधिः

व्युत्पत्ति: इ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयःअयौअयाः
द्वितीयाअयम्अयौअयान्
तृतीयाअयेनअयाभ्याम्अयैः
चतुर्थीअयायअयाभ्याम्अयेभ्यः
पञ्चमीअयात् / अयाद्अयाभ्याम्अयेभ्यः
षष्ठीअयस्यअययोःअयानाम्
सप्तमीअयेअययोःअयेषु
सम्बोधनहे अयहे अयौहे अयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुर्
कुर्
kur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुर् cl. 6. P. कुरति, to utter a sound, Dhātup. xxviii, 51.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (293,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुर् {c6c} P. (कुरति, कुरित) To sound.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0411-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुरकुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अयअय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ई + अच्)
अन्य सम्भावना: अय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुर 📚 ➤ शब्द करना
संस्कृत: शब्दे

अय 📚 ➤ जाना,चलना,फिरना
संस्कृत: शुभावहविधिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुर् 📚cl. 6. P. कुरति, to utter a sound, Dhātup. xxviii, 51🔵🟣
अय 📚गमन । जाना । गति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कुरायकुर + अयदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अय: ई + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें