🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:09:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुलालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुलालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुलालः

अर्थ: कालन् कुम्हार

संस्कृत: कुम्भकारः · पर्याय: कुम्भकार

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुलाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुलाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुलालःकुलालौकुलालाः
द्वितीयाकुलालम्कुलालौकुलालान्
तृतीयाकुलालेनकुलालाभ्याम्कुलालैः
चतुर्थीकुलालायकुलालाभ्याम्कुलालेभ्यः
पञ्चमीकुलालात् / कुलालाद्कुलालाभ्याम्कुलालेभ्यः
षष्ठीकुलालस्यकुलालयोःकुलालानाम्
सप्तमीकुलालेकुलालयोःकुलालेषु
सम्बोधनहे कुलालहे कुलालौहे कुलालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुलाल
कुलाल
kulāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुम्हार (2.10.6) कुम्भकार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुलाल संज्ञा पुं॰ [सं॰ तुलः फा॰ कुलाल] [स्त्री॰ कुलाली]
१. मिट्टी के बरतन बनानेवाला । कुम्हार । उ॰—जैसे चक्र कुलाल का फिरता बहु दीसै । ठौर छाँड़ि कतहूँ न गया यह बिसवा बीसै ।—सुंदर॰ ग्रं॰, भा॰ २ पृ॰ ८६४ । यौ॰—कुलाल चक्र = कुम्हार का चाक ।
२. जंगली मुर्गा ।
३. उलूक । उल्लू ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलाल m. (fr. √ कुल्, Uṇ. i, 117), a potter, VS. xvi, 27; Pāṇ.; Bhartṛ. &c.
a wild cock (Phasianus gallus), L.
an owl, L.
N. of a prince, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (296,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलालः [Uṇ. 1. 117.] 1 A potter; ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्मांडभांडोदरे Bh. 2. 95. --2 A wild cock. --3 An owl. --ली 1 The wife of a potter. --2 A blue stone used as a collyrium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलाल पुंस्त्री कुल--कालन, कुलमलति अल--अण्, कुलमा- लाति आ + ला--क--वा । १ कुम्भकारे, (कुमार) अमरः “कुलालजनकीऽपरः भाषा० “नमः कुलालेभ्यः कर्म्भारे- भ्यश्च” यजु० १६ । २७ । २ कुक्कुभपक्षिणि मेदि० जाति- त्वात् स्त्रियां ङीष् । ततः तेन कृतमित्यर्थे संज्ञायां कुलाला० वुञ् । कौलालक तत्कृते शरावादौ त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलालः, पुं, (कुलं घटादिनिर्म्माणोपयोगिमृदाद्युपा- दानं आलाति सम्यगादत्ते । आ + ला + कः । कुलं वंशं घटादिसमूहं वा अलति पर्य्याप्नोति वा अल् + कर्म्मण्यण् । कुल् + “तमिविशि विडीति” उणां १ । ११७ । इति कालन् वा ।) कुम्भकारः । इत्यमरः । २ । १० । ६ ॥ तस्योत्पत्तिर्यथा । “मालाकारात् कर्म्मकार्य्यां कुम्भकारो व्यजायत” ॥ इति परासरसंहिता ॥ “पट्टिकाराच्च तैलिक्यां कुम्भकारो बभूव ह” ॥ इति पराशरपद्धतिः ॥ ब्रह्मवैवर्त्तोक्ता च कुम्भका- रशब्दे द्रष्टव्या ॥ कुक्कुभपक्षी । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-154-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुलाल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुलालःकुलाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुलालः 📚 ➤ कालन् कुम्हार
संस्कृत: कुम्भकारः · पर्याय: कुम्भकार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुलाल 📚मिट्टी के बरतन बनानेवाला । कुम्हार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुलाल
कुम्हार (२.१०.६) — कुम्भकार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुलाल = कुल + आल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬