🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:45:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुल्याय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुल्याय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुल्याय

अर्थ: कुटुंब, वंश या निगम से सम्बन्ध रखने वाला

संस्कृत: अस्थिः · पर्याय: कीकस, अस्थि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुल्य (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. कुल्य (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुल्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुल्यम्कुल्येकुल्यानि
द्वितीयाकुल्यम्कुल्येकुल्यानि
तृतीयाकुल्येनकुल्याभ्याम्कुल्यैः
चतुर्थीकुल्यायकुल्याभ्याम्कुल्येभ्यः
पञ्चमीकुल्यात् / कुल्याद्कुल्याभ्याम्कुल्येभ्यः
षष्ठीकुल्यस्यकुल्ययोःकुल्यानाम्
सप्तमीकुल्येकुल्ययोःकुल्येषु
सम्बोधनहे कुल्यहे कुल्येहे कुल्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुल्य
कुल्य
kulya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुल्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] प्रतिष्ठित व्यक्ति । आदरणीय मनुष्य (को॰) ।
२. मित्रता का प्रकाशन (समवेदना, बधाई आदि) (को॰) ।
३. हड्डी । अस्थि (को॰) ।
४. डलिया । छाज (को॰) ।
५. मांस (को॰) ।
६. अन्न नापने का एक परिमाण या पैमाना । उ॰—कुल्य अनाज नापने का एक साधन छोटी टोकरी के सदृश था ।—पूर्व॰, म॰ पृ॰ १२३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कुल्य mf(आ)n. relating to a family or race, Bhartṛ. iii, 24 (ifc.), BhP. vii, 6, 12; x, 57, 1 (cf. राज-क्˚)
belonging to a congregation or corporation, W.
of good family, well-descended, Pāṇ. iv, 1, 140
कुल्य m. a respectable man, L.
N. of a teacher (the pupil of Pauṣpañji), BhP. xii, 6, 79
कुल्य (अम्), n. friendly inquiry after family affairs or domestic accidents (condolence, congratulation, &c.), W.
1. कुल्य, 1. कुल्या. See कुल.
2. कुल्य mfn. (fr. 2. कुल्या), presiding over a river (as a deity), VS. xvi, 37.
3. कुल्य n. a receptacle for bones (left from a burnt corpse), MBh. i, 150, 13; Hariv. 2098
a bone, L.
flesh, L.
a winnowing basket, L.
a measure of eight Droṇas, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (295,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुल्य a. [कुल-यत्] 1 Relating to a family, race, or corporation. --2 Wellborn. --ल्यः A respectable man. --ल्यं 1 Friendly inquiry after family affairs, (condolence, congratulation &c.) --2 A bone; Mv. 2. 16. --3 Flesh. --4 A winnowing basket. --ल्या 1 A virtuous woman. --2 A small river, canal, stream; कुल्यांभोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूलाः Ś. 1. 15; कुल्येवोद्यानपादपान् R. 12. 3, 7. 49; U. 3. 23. --3 A dike, trench. [] --4 A measure of grain equal to 8 droṇas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुल्य न० कुल--क्यप् । १ अस्थ्नि अमरः । २ अष्टद्रोणपरिमाणे शूर्पे ३ आमिषे च मेदि० । कुले भवः यत् । ४ कुलजाते ५ मान्येच त्रि० मेदि० । कुल + चतुरर्थ्या बला० य । ५ कुल- सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० । कुलाय हितं यत् । ६ कुलहिते त्रि० “वृत्तीश्च कुल्याः पशुभूतवर्गान्” भाग० ७ । ६ । १३ । कुल्यायां भवः यत् यलोपः । ९ कुल्याभवे त्रि० “नमः कुल्याय त्व सरस्याय च” यजु० १६, ३७ कृत्रिमेऽल्पे १० स- रिद्भेदे स्त्री अमरः ११ पयःप्रणाल्याम् १२ जीवन्त्या- मौषधौ १२ नदीमात्रे च स्त्री० मेदि० “मैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम्” भा० व० १०४०८ श्लो० । “घृत- कुल्याश्च दघ्नश्च नद्यो बहुशतास्तथा” भा० व० ८५३० श्लो० । ऋषिकुल्या घृतकुल्या दधिकुल्या मधुकुल्या इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2140,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुल्यं, क्ली, (कुल् बन्धे + क्यप् ।) अस्थि । इत्यमरः । २ । ६ । ६८ ॥ अष्टद्रोणपरिमाणम् । सूर्पम् । आमिषम् । इति मेदिनी ॥
कुल्यः, त्रि, (कुलस्यापत्यम् । “अपूर्व्वपदादन्यतरस्या- मिति” । ४ । १ । १४० । इति यत् । यद्वा कुले भवः कुलाय हितः कुले साधुः वा दिगादित्वात् तत्र साधुरिवि वा यत् ।) कुलोद्भवः । कुलहितः । (यथा, भागवते ७ । ६ । १३ । “गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्याः पशुभृत्यवर्गान्” ॥) मान्ये पुं इति । मेदिनी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-156-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुल्यायकुल्य (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुल्य (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुल्याय 📚 ➤ कुटुंब, वंश या निगम से सम्बन्ध रखने वाला
संस्कृत: अस्थिः · पर्याय: कीकस, अस्थि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुल्य 📚प्रतिष्ठित व्यक्ति । आदरणीय मनुष्य (को॰)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुल्य
हड्डी (२.६.६९) — कीकस, अस्थि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬