🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:56:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुवंग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कु+वंग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कु

अर्थ: ‘खराबी’, ह्रास, अवमूल्यन, पाप, भर्त्सना, ओछापन, अभाव, त्रुटि आदि भावों को संकेत करने वाला उपसर्ग;

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

वंग

अर्थ: (समतट) पूर्वी बंगाल का एक नाम(उतरी बंगाल या गौड देश से बिल्कुल भिन्न है) इसमें बंगाल का समुद्रतट भी सम्मिलित है। ऐसा प्रतीत होता है कि किसी समय तिप्पड़ा और गैरो पहाड़ भी इसमें सम्मिलित थे।

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वंग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वंग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावंगःवंगौवंगाः
द्वितीयावंगम्वंगौवंगान्
तृतीयावंगेनवंगाभ्याम्वंगैः
चतुर्थीवंगायवंगाभ्याम्वंगेभ्यः
पञ्चमीवंगात् / वंगाद्वंगाभ्याम्वंगेभ्यः
षष्ठीवंगस्यवंगयोःवंगानाम्
सप्तमीवंगेवंगयोःवंगेषु
सम्बोधनहे वंगहे वंगौहे वंगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कु
कु
ku
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'कु' — पाप, निन्दा, थोड़ा (कुपुत्र, कोष्ण) (3.3.255)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कु १ उप [सं॰] एक उपसर्ग जो संज्ञा के पहले लगकर विशेषण का काम देता है । जिस शब्द के पहले यह लगाया जाता है, उसके अर्थ में 'निच', 'कुत्सित' आदिका भाव आ जाता है । जैसे— संग कुमंग । पुत्र, कुपुत्र । टेव, कुटेव आदि । पर जिन शब्दों के आदि में स्वर होता है उनमें लगने से पहले इसका रूप 'कदू' (कदू) हो जाता है । जैसे— कदन्न, कदाचार, कदुष्ण । हिंदी में यह नियम नहीं है, जैसे कुअन्न, कुअसर आदि शब्दों में । इसके रूप 'कव' का भी मिलते हैं । जैसे,— किंप्रभु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कु a pronom. base appearing in कुतस्, कुत्र, कुविद्, कुह, क्व, and as a prefix implying deterioration, depreciation, deficiency, want, littleness, hindrance, reproach, contempt, guilt
originally perhaps कु signified ‘how (strange!)’
as a separate word कु occurs only in the lengthened form 3. कू, q.v.
2. कु f. the earth, Āryabh.; VarBṛS.; VarBṛ.; BhP. vi, 1, 42
the ground or base of a triangle or other plane figure, Comm. on Āryabh.
the number ‘one’.
3. कु See √ 1. कू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुः f. 1 The earth. --2 The base of a triangle or any plane figure. --Comp. --पुत्रः Mars.
कु ind. A prefix implying ‘badness’, ‘deterioration,’ ‘depreciation’, ‘sin,’ ‘reproach,’ ‘littleness,’ ‘want,’ ‘deficiency’ &c. Its various substitutes are कद्(कदश्व), कव(कवोष्ण), का(कोष्ण), किं (किंप्रभुः); cf. Pt. 5. 17. --Comp. --कर्मन् n. a bad deed, a mean act. --ग्रहः an unpropitious planet. --ग्रामः a petty village or hamlet (without a king's officer, an agnihotrin, a physician, or a river). --चेल a. wearing bad or ragged garments. --चर्या wickedness, evil conduct, impropriety. --जन्मन् a. low-born. --तनु a. deformed, ugly. --(नुः) an epithet of Kubera. --तंत्री a bad lute. --तर्कः {1} sophistical or fallacious argument. {2} a heterodox doctrine, freethinking; कुतर्केष्वभ्यासः सततपरपैशुन्यमननम् G. L. 31. ˚पथः a sophistical mode of arguing. --तीर्थं a bad teacher. --दिनं an evil or unpropitious day. --दृष्टिः f. {1} weak sight. {2} an evil eye, sinister eye (fig.). {3} an opinion or doctrine opposed to the Vedas, heterodox doctrines; [] Ms. 12. 95. --देशः {1} a bad place or country. {2} a country where the necessaries of life are not available or which is subject to oppression. --देह a. ugly, deformed. --(हः) an epithet of Kubera. --धी a. {1} foolish, silly, stupid. {2} wicked. --नटः {1} a bad actor {2} a sort of trumpet flower. {3} red arsenic. --नदिका a small river, rill; सुपूरा स्यात्कुनदिका Pt. 1. 25. --नाथः a bad master. --नामन् m. a miser. --पथः {1} a wrong road, bad way (fig. also). {2} a heterodox doctrine. --पथ्य a. unwholesome, improper. --परीक्षक a. examining badly, not valuing rightly; Bh. 2. 15. --पुत्रः a bad or wicked son. --पुरुषः a low or wicked man. --पूय a. low, vile, contemptible. --प्रिय a. disagreeable, contemptible, low, mean. --प्लवः a bad boat; कुप्लवैः संतरन् जलम् Ms. 9. 161. --ब्रह्मः, --ब्रह्मन् m. a bad or degraded Brāhmaṇa. --मंत्रः {1} bad advice. {2} a charm used to secure success in a bad cause. --योगः an inauspicious conjunction (of planets). --योगिन् m. a false devotee, impostor. --रस a. having bad juice or flavour. --(सः) a kind of spirituous liquor. --रूप a. ugly, deformed; Pt. 5. 19. --रूप्यं tin. --वंगः lead. --वचस्, --वाक्य a. abusive, bad, scurrilous; using abusive, or foul language. (--n.) abuse, bad language. --वज्रकं crystal; a stone resembling a diamond. --वर्षः a sudden or violent shower. --विवाहः a degraded or improper form of marriage; Ms. 3. 63. --वृत्तिः f. bad behaviour. --वैद्यः a bad physician, quack. --शील a. rude, wicked, unmannerly, illtempered --ष्ठलं a bad place. --सरित् f. a small river, rill; उच्छिद्यंते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा Pt. 2. 85. --सृतिः f. {1} evil conduct, wickedness. {2} conjuring, magic. {3} roguery. --स्त्री a bad woman.
कु {vI.v} {c1c} P. (कवते) To sound. {vII.v} {c6c} A. (कुवते) 1 To moan, groan. --2 To cry. {vIII.v} {c2c} P. (कौति) To hum, coo (as a bee).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कु शब्दे वर्णे च भ्वा० आत्म० अक० अनिट् कवते अकोष्ट चुकुये प्रनिकवते
कु आर्त्तस्वरे तुदा० आत्म० अ० क० अनिट् । कुटादि । कुवते अकोष्ट चुकाव
कु शब्दे अदा० पर० अक० अनिट् । कौति अकौषीत् चुकाव
कु अव्य० कु + डु । १ पापे, २ निन्दायाम्, ३ ईषदर्थे, ४ निवारणे च । ५ भूमिभागे ६ धरायाञ्च स्त्री । कुत्सितार्थत्वे ईषद- र्थत्वेचास्य “कुगतिप्रादयः” “पा० समर्थेन नित्यसमासः कुरूपम् कुदेशः तत्रायं भेदः तत्पुरुषे अजादौ शब्दे- परे कोः कत् । कुत्सितोऽश्वः कदश्वः कदन्नम्कदध्वः कद- ग्निः । “रथवदयोश्च” पा० कद्रघः कद्वदः “तृणे च जातौ” पा० कत्तृणम् पथिशब्दे कृतसमासान्ताक्षशब्दे परे च कादेशः कापथः काक्षः । ईषदर्थस्य कोः का, ईषज्जलं काजलम् पुरुषे परे का वा ईषत् पुरुषः कुपुरुष कापुरुषः । उष्णे उक्तत्रयादेशः कोष्णं कवोष्णं कदुष्णम्” गतिप्रादिसाह- चर्य्यात् अव्ययस्यैवेह ग्रहणात् न भूमिवाचस्य नित्य- समासः नवा कदादेशः अव्ययपूर्व्व कत्वात् प्रकृतिस्वरः, “राहुः कुभामण्डलगः शशाङ्कंग्रस्ते” “ज्यो० ब्राह्मण इव कुशासनसहितः” काद० । कुदिनम् कुजः अव्ययस्य वेदे दीर्घः “कूष्ठोदेवावश्विनाद्यादिवोमनावसू” ऋ० ५, ७४, १ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2062,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कु ङ शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-अकं- सेट् ।) ङ कवते इति दुर्गादासः ॥
कु ल शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां-परं-अकं- सेट् ।) ल कौति । इति दुर्गादासः ॥
कु शि ङ आर्त्तस्वरे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां- आत्मं-अकं-सेट् ।) शि ङ कुवते अकुत । इति दुर्गादासः ॥
कु, व्य, (कु + डुः ।) पापम् । कुत्सा । ईषदर्थः । निवारणम् । इति मेदिनी ॥
कुः, स्त्री, (कु + मितादित्वात् डुः ।) पृथिवी । इत्य- मरः । २ । १ । ७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-133-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुअव्ययम् 📚
वंगवंग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कु 📚 ➤ ‘खराबी’, ह्रास, अवमूल्यन, पाप, भर्त्सना, ओछापन, अभाव, त्रुटि आदि भावों को संकेत करने वाला उपसर्ग;

वंग 📚 ➤ (समतट) पूर्वी बंगाल का एक नाम(उतरी बंगाल या गौड देश से बिल्कुल भिन्न है) इसमें बंगाल का समुद्रतट भी सम्मिलित है। ऐसा प्रतीत होता है कि किसी समय तिप्पड़ा और गैरो पहाड़ भी इसमें सम्मिलित थे।

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कु 📚उप एक उपसर्ग जो संज्ञा के पहले लगकर विशेषण का काम देता है । जिस शब्द क…🟠🔵🟣🟢🟤
वंग 📚मगध या बिहार के पूर्व पड़नेवाला प्रदेश । बंगाल । विशेष—ऋग्वेद में सबसे…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वंग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें