🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुवज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कु+वज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कु

अर्थ: ‘खराबी’, ह्रास, अवमूल्यन, पाप, भर्त्सना, ओछापन, अभाव, त्रुटि आदि भावों को संकेत करने वाला उपसर्ग;

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

वज

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वज् + अच्
  3. वज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वज् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवजतात् / वजताद् / वजतुवजताम्वजन्तु
मध्यमवज / वजतात् / वजताद्वजतम्वजत
उत्तमवजानिवजाववजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वजति · लिट्: ववाज · लुट्: वजिता · लृट्: वजिष्यति · लोट्: वजतात् · लङ्: अवजत् · विधिलिङ्: वजेत् · आशीर्लिङ्: वज्यात् · लुङ्: अवजीत् · लृङ्: अवजिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वजन · ण्वुल्: वाजकः · तृच्: वजिता · ण्यत्: वाज्यः · तव्य: वजितव्यः · अनीयर्: वजनीयः · क्त: वजितः · क्तवतु: वजितवान् · शतृ: वजन् · स्य-शतृ: वजिष्यन् · क्त्वा: वजित्वा · ल्यप्: प्रवज्य · तुमुन्: वजितुम् · णमुल्: वाजम् · घञ्: वागः · क्तिन्: वक्ति · क्वसु: ववज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कु
कु
ku
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'कु' — पाप, निन्दा, थोड़ा (कुपुत्र, कोष्ण) (3.3.255)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कु १ उप [सं॰] एक उपसर्ग जो संज्ञा के पहले लगकर विशेषण का काम देता है । जिस शब्द के पहले यह लगाया जाता है, उसके अर्थ में 'निच', 'कुत्सित' आदिका भाव आ जाता है । जैसे— संग कुमंग । पुत्र, कुपुत्र । टेव, कुटेव आदि । पर जिन शब्दों के आदि में स्वर होता है उनमें लगने से पहले इसका रूप 'कदू' (कदू) हो जाता है । जैसे— कदन्न, कदाचार, कदुष्ण । हिंदी में यह नियम नहीं है, जैसे कुअन्न, कुअसर आदि शब्दों में । इसके रूप 'कव' का भी मिलते हैं । जैसे,— किंप्रभु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कु a pronom. base appearing in कुतस्, कुत्र, कुविद्, कुह, क्व, and as a prefix implying deterioration, depreciation, deficiency, want, littleness, hindrance, reproach, contempt, guilt
originally perhaps कु signified ‘how (strange!)’
as a separate word कु occurs only in the lengthened form 3. कू, q.v.
2. कु f. the earth, Āryabh.; VarBṛS.; VarBṛ.; BhP. vi, 1, 42
the ground or base of a triangle or other plane figure, Comm. on Āryabh.
the number ‘one’.
3. कु See √ 1. कू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुः f. 1 The earth. --2 The base of a triangle or any plane figure. --Comp. --पुत्रः Mars.
कु ind. A prefix implying ‘badness’, ‘deterioration,’ ‘depreciation’, ‘sin,’ ‘reproach,’ ‘littleness,’ ‘want,’ ‘deficiency’ &c. Its various substitutes are कद्(कदश्व), कव(कवोष्ण), का(कोष्ण), किं (किंप्रभुः); cf. Pt. 5. 17. --Comp. --कर्मन् n. a bad deed, a mean act. --ग्रहः an unpropitious planet. --ग्रामः a petty village or hamlet (without a king's officer, an agnihotrin, a physician, or a river). --चेल a. wearing bad or ragged garments. --चर्या wickedness, evil conduct, impropriety. --जन्मन् a. low-born. --तनु a. deformed, ugly. --(नुः) an epithet of Kubera. --तंत्री a bad lute. --तर्कः {1} sophistical or fallacious argument. {2} a heterodox doctrine, freethinking; कुतर्केष्वभ्यासः सततपरपैशुन्यमननम् G. L. 31. ˚पथः a sophistical mode of arguing. --तीर्थं a bad teacher. --दिनं an evil or unpropitious day. --दृष्टिः f. {1} weak sight. {2} an evil eye, sinister eye (fig.). {3} an opinion or doctrine opposed to the Vedas, heterodox doctrines; [] Ms. 12. 95. --देशः {1} a bad place or country. {2} a country where the necessaries of life are not available or which is subject to oppression. --देह a. ugly, deformed. --(हः) an epithet of Kubera. --धी a. {1} foolish, silly, stupid. {2} wicked. --नटः {1} a bad actor {2} a sort of trumpet flower. {3} red arsenic. --नदिका a small river, rill; सुपूरा स्यात्कुनदिका Pt. 1. 25. --नाथः a bad master. --नामन् m. a miser. --पथः {1} a wrong road, bad way (fig. also). {2} a heterodox doctrine. --पथ्य a. unwholesome, improper. --परीक्षक a. examining badly, not valuing rightly; Bh. 2. 15. --पुत्रः a bad or wicked son. --पुरुषः a low or wicked man. --पूय a. low, vile, contemptible. --प्रिय a. disagreeable, contemptible, low, mean. --प्लवः a bad boat; कुप्लवैः संतरन् जलम् Ms. 9. 161. --ब्रह्मः, --ब्रह्मन् m. a bad or degraded Brāhmaṇa. --मंत्रः {1} bad advice. {2} a charm used to secure success in a bad cause. --योगः an inauspicious conjunction (of planets). --योगिन् m. a false devotee, impostor. --रस a. having bad juice or flavour. --(सः) a kind of spirituous liquor. --रूप a. ugly, deformed; Pt. 5. 19. --रूप्यं tin. --वंगः lead. --वचस्, --वाक्य a. abusive, bad, scurrilous; using abusive, or foul language. (--n.) abuse, bad language. --वज्रकं crystal; a stone resembling a diamond. --वर्षः a sudden or violent shower. --विवाहः a degraded or improper form of marriage; Ms. 3. 63. --वृत्तिः f. bad behaviour. --वैद्यः a bad physician, quack. --शील a. rude, wicked, unmannerly, illtempered --ष्ठलं a bad place. --सरित् f. a small river, rill; उच्छिद्यंते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा Pt. 2. 85. --सृतिः f. {1} evil conduct, wickedness. {2} conjuring, magic. {3} roguery. --स्त्री a bad woman.
कु {vI.v} {c1c} P. (कवते) To sound. {vII.v} {c6c} A. (कुवते) 1 To moan, groan. --2 To cry. {vIII.v} {c2c} P. (कौति) To hum, coo (as a bee).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कु शब्दे वर्णे च भ्वा० आत्म० अक० अनिट् कवते अकोष्ट चुकुये प्रनिकवते
कु आर्त्तस्वरे तुदा० आत्म० अ० क० अनिट् । कुटादि । कुवते अकोष्ट चुकाव
कु शब्दे अदा० पर० अक० अनिट् । कौति अकौषीत् चुकाव
कु अव्य० कु + डु । १ पापे, २ निन्दायाम्, ३ ईषदर्थे, ४ निवारणे च । ५ भूमिभागे ६ धरायाञ्च स्त्री । कुत्सितार्थत्वे ईषद- र्थत्वेचास्य “कुगतिप्रादयः” “पा० समर्थेन नित्यसमासः कुरूपम् कुदेशः तत्रायं भेदः तत्पुरुषे अजादौ शब्दे- परे कोः कत् । कुत्सितोऽश्वः कदश्वः कदन्नम्कदध्वः कद- ग्निः । “रथवदयोश्च” पा० कद्रघः कद्वदः “तृणे च जातौ” पा० कत्तृणम् पथिशब्दे कृतसमासान्ताक्षशब्दे परे च कादेशः कापथः काक्षः । ईषदर्थस्य कोः का, ईषज्जलं काजलम् पुरुषे परे का वा ईषत् पुरुषः कुपुरुष कापुरुषः । उष्णे उक्तत्रयादेशः कोष्णं कवोष्णं कदुष्णम्” गतिप्रादिसाह- चर्य्यात् अव्ययस्यैवेह ग्रहणात् न भूमिवाचस्य नित्य- समासः नवा कदादेशः अव्ययपूर्व्व कत्वात् प्रकृतिस्वरः, “राहुः कुभामण्डलगः शशाङ्कंग्रस्ते” “ज्यो० ब्राह्मण इव कुशासनसहितः” काद० । कुदिनम् कुजः अव्ययस्य वेदे दीर्घः “कूष्ठोदेवावश्विनाद्यादिवोमनावसू” ऋ० ५, ७४, १ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2062,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कु ङ शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-अकं- सेट् ।) ङ कवते इति दुर्गादासः ॥
कु ल शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां-परं-अकं- सेट् ।) ल कौति । इति दुर्गादासः ॥
कु शि ङ आर्त्तस्वरे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां- आत्मं-अकं-सेट् ।) शि ङ कुवते अकुत । इति दुर्गादासः ॥
कु, व्य, (कु + डुः ।) पापम् । कुत्सा । ईषदर्थः । निवारणम् । इति मेदिनी ॥
कुः, स्त्री, (कु + मितादित्वात् डुः ।) पृथिवी । इत्य- मरः । २ । १ । ७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-133-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुअव्ययम् 📚
वजवज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वज् + अच् | वज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वज् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कु 📚 ➤ ‘खराबी’, ह्रास, अवमूल्यन, पाप, भर्त्सना, ओछापन, अभाव, त्रुटि आदि भावों को संकेत करने वाला उपसर्ग;

वज 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कु 📚उप एक उपसर्ग जो संज्ञा के पहले लगकर विशेषण का काम देता है । जिस शब्द क…🟠🔵🟣🟢🟤
वज् 📚(prob. corrupted fr. √ व्रज्) cl. 1. P. वजति (pf. ववाज fut. वजिता &c. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें