🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:48:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुहू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुहू

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुहू

अर्थ: कु नया चन्द्र दिवस अर्थात् चान्द्रमास का अन्तिम दिन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुहु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. कुहु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. कुहु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुहु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुहुःकुहूकुहवः
द्वितीयाकुहुम्कुहूकुहूः
तृतीयाकुह्वाकुहुभ्याम्कुहुभिः
चतुर्थीकुहवे / कुह्वैकुहुभ्याम्कुहुभ्यः
पञ्चमीकुहोः / कुह्वाःकुहुभ्याम्कुहुभ्यः
षष्ठीकुहोः / कुह्वाःकुह्वोःकुहूनाम्
सप्तमीकुहौ / कुह्वाम्कुह्वोःकुहुषु
सम्बोधनहे कुहोहे कुहूहे कुहवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुहु
कुहु
kuhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुहु पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ कुहू । उ॰— भनइ विद्यापति सुनह अभयपति कुकु निकट परिमाने । —विद्यापति, पृ॰, ८८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कुहु m. N. of a particular weight, Hcat.
कुहु f. (= 1. कुहु) the new moon, Pāṇ.; Siddh.
2. कुहु ind. onomat. from the cry of the Kolika, &c., only in comp.
cf. 2. कुहू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (299,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुहुः, कुहूः f. 1 New moon day, i. e. the last day of a lunar month when the moon is invisible; करगतैव गता यदियं कुहूः N. 4. 57. --2 The deity that presides over this day; Ms. 3. 86. --3 The cry of the (Indian) cuckoo; पिकेन रोषारुणचक्षुषा मुहुः कुहूरुताहूयत चंद्रवैरिणी N. 1. 100; उन्मीलंति कूहूः कुहूरिति कलोत्तालाः पिकानां गिरः Gīt. 1. --4 The first day of the first quarter on which the moon rises. --Comp. --कंठः, --मुखः, --रवः, --शब्दः the (Indian) cuckoo. --पालः the king of turtles.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0415-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुहु स्त्री कुह--मृग० कु । कुहूशब्दार्थ हेमच० । “को- किलानां कुहुरवैः सुखैः श्रुतिमनोहरैः” भा० आश्र० ७२४ श्लो० । कुहुकुहायते कुहुशब्दे वक्ष्यमाण भारत- वाक्यम् कुहु + डाच् द्विश्च कुहुकुहायते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2162,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुहुः, स्त्री, (कुह + मृगष्वादित्वात् कुः ।) कुहूः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । “कोकिलानां कुहुरवैः सुखैः श्रुतिमनोहरैः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-168-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुहूकुहु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुहु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | कुहु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुहू 📚 ➤ कु नया चन्द्र दिवस अर्थात् चान्द्रमास का अन्तिम दिन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुहु 📚पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'कुहू'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें