🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:31:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कृच्छ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कृत्+छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कृत्

अर्थ: प्रत्ययों का समूह जिनको धातु के साथ जोड़ने से संज्ञा, विशेषण आदि बनते है

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कृत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कृत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृत् / कृद्कृतौकृतः
द्वितीयाकृतम्कृतौकृतः
तृतीयाकृताकृद्भ्याम्कृद्भिः
चतुर्थीकृतेकृद्भ्याम्कृद्भ्यः
पञ्चमीकृतःकृद्भ्याम्कृद्भ्यः
षष्ठीकृतःकृतोःकृताम्
सप्तमीकृतिकृतोःकृत्सु
सम्बोधनहे कृत् / हे कृद्हे कृतौहे कृतः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

छ

अर्थ: छो- ड, क वा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछःछौछाः
द्वितीयाछम्छौछान्
तृतीयाछेनछाभ्याम्छैः
चतुर्थीछायछाभ्याम्छेभ्यः
पञ्चमीछात् / छाद्छाभ्याम्छेभ्यः
षष्ठीछस्यछयोःछानाम्
सप्तमीछेछयोःछेषु
सम्बोधनहे छहे छौहे छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृत्
कृत्
kṛt
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग (3.5.1) लिङ्गानुशासन · तद्धित · समास
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृत् १ वि॰ [सं॰] करने या बनानेवाला । कर्ता । प्राय: समासांत में प्रयुक्त, जैसे॰, ग्रंथकृत् [को॰] ।
कृत् २ संज्ञा पुं॰
१. धातु के साथ मिलकर विशेषण आदि बनानेवाले प्रत्यय ।
२. उक्त प्रत्ययों के योग से बना हुआ शब्द [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कृत् mfn. only ifc. (Pāṇ. vi, 1, 182) making, doing, performing, accomplishing, effecting, manufacturing, acting, one who accomplishes or performs anything, author (see सु-क्˚, कर्म-क्˚, पाप-क्˚, &c.)
कृत् m. an affix used to form nouns from roots, VPrāt.; Pāṇ. iii, 1, 93; 4, 67; vi, 1, 71; vii, 2, 8 and 11; 3, 33; viii, 4, 29
a noun formed with that affix, Nir.; PārGṛ.; Gobh.; Pāṇ.
2. कृत् cl. 6. P. कृन्तति, ep. also Ā. ˚ते and cl. 1. P. कर्तति (perf. चकर्त, 2nd fut. कर्त्स्यति or कर्तिष्यति, 1st fut. कर्तिता, Pāṇ. vii, 2, 57 ; Subj. कृन्तत्; aor. अकर्तीत्, Ved. 2. sg. अकृतस्), to cut, cut in pieces, cut off, divide, tear asunder, destroy, RV.; AV.; AitBr.; MBh. &c.: Caus. कर्तयति id., Pañcat. : Desid. चिकर्तिषति or चिकृत्सति, Pāṇ. vii, 2, 57;
कृत् [cf. κείρω, κάρσις; Lith. kertu inf. kirsti, ‘to cut’; Slav. korjū, ‘to split’; Lat. curtus, culter; Hib. ceartaighim, ‘I prune, trim, cut’; cuirc, ‘a knife’.]
3. कृत् cl. 7. P. कृणत्ति (impf. 3. pl. अकृन्तन्), to twist threads, spin, AV.; TS. ii; ŚBr. iii; MaitrS. = TāṇḍyaBr. (Nir. iii, 21); to wind (as a snake), AV. i, 27, 2 (pr. p. f. कृन्तती); to surround, encompass, attire, Dhātup. xxix, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (301,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृत् a. [कृ-क्विप्] (Generally at the end of comp.) Accomplisher, doer, maker, performer, manufacturer, composer &c.; पाप˚, पुण्य˚, प्रतिमा˚ &c. --m. 1 A class of affixes used to form derivatives (nouns, adjectives &c.) from roots. --2 A word so formed. --Comp. --अंतः a word ending with a kṛt affix. --लोपः the rejection of kṛt affixes.
कृत् {vI.v} {c6c} P. (कृंतति-कृत्त) To cut, cut off, divide, tear asunder, cut in pieces, destroy; प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृंतति जीवितं U. 3. 31, 35; Bk. 9. 42; 15. 97; 16. 15; Ms. 8. 12. {vII.v} {c7c} P. (कृणत्ति, कृत्त) 1 To spin. --2 To surround, encompass. --3 To attire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0418-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृत् पु० करोति प्रातिपदिकसंज्ञां कृ--क्विप् । १ प्रत्ययभेदे कृत्त्वंच धातुप्रकृतिकत्वे सति प्रातिपदिक संज्ञानिमित्तप्रत्ययत्वम् । धातोरित्यधिकारेण तद्विधानात् धातुप्रकृतिकत्वम् “कृ- त्तद्धितसमासाश्चेति” पा० तस्य प्रातिपादकसंज्ञाव- त्त्वम् । अतएवोक्तमभियुक्तैः “उणाद्यन्तं कृदन्तञ्च तद्धि- तान्तं समासजम् । नामसंज्ञा भवेत्तेषां स्वाद्युत्पत्तिस्ततः परम्” तद्धितव्युदासाय धातुप्रकृतिकत्वविशेषणम् तिङ् व्युदासाय प्रातिपदिक संज्ञानिमित्तत्वमिति “कर्त्तरि कृत्” पा० । “गतिकारकोपपदानां कृद्भिः समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः” वार्त्ति० । “कृदभिहितोभावोद्रव्यवत् प्रकाशते” महाभाष्यम् “सप्तम्याः कृति बहुलम्” पा० । २ कर्त्तरि त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2177,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृत्, ई श प छिदि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां- परं-सकं-सेट् ।) ई, कृत्तः । श प, कृन्तति । (यथा, हितोपदेशे, -- “न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति” ॥) नृत्कृत्वृदित्यादिसूत्रेण वेमत्वादेव निष्ठायां अनिमत्वे सिद्धे अस्य पूर्व्वस्य च ईदनुबन्धो नेम्- डीश्वीत्यस्य व्यभिचारसूचनार्थः । तेन धावुञ जवे मृजीत्यादीनां धाविताः पान्थसार्था इत्यादि [] सिद्धमिति रमानाथः । मनितः यतितं इत्यादि सिद्धमिति क्रमदीश्वरः । ईदित्करणमाभ्यां यङ्- लुकि निष्ठायां इम्निषेधार्थं इति केचित् । चरीकृत्त इति । किञ्चैतन्मते धावितादीनां धावनं धावः धावोऽस्य जातः धावितः इत्यादि समाधानम् । “विरहिनिकृन्तनकुन्तमुखाकृति- केतकिदन्तुरिताशे” इत्यत्र निकृन्तन इति जय- देवोक्तं निकृन्तं करोति इति शत्रन्तात् ञौ नन्द्यादित्वादने साध्यम् । इति दुर्गादासः ॥
कृत्, ई ध वेष्टे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (रुधां-परं- सकं-सेट् । ईर्निष्ठायामनिट् ।) ई, कृत्तः । ध, कृणत्ति चकर्त्त । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-174-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कृत्कृत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कृत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
छछ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कृत् 📚 ➤ प्रत्ययों का समूह जिनको धातु के साथ जोड़ने से संज्ञा, विशेषण आदि बनते है

छ 📚 ➤ छो- ड, क वा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृत् 📚करने या बनानेवाला । कर्ता । प्राय: समासांत में प्रयुक्त, जैसे॰, ग्रंथक…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कृत्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कृच्छकृत् + छश्चुत्व स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें