🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:19:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कृतिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कृतिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कृतिः

अर्थ: करनी, उत्पादन, निर्माण, अनुष्ठान

संस्कृत: क्रिया

व्युत्पत्ति: कृ+क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कृति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृतिःकृतीकृतयः
द्वितीयाकृतिम्कृतीकृतीः
तृतीयाकृत्याकृतिभ्याम्कृतिभिः
चतुर्थीकृतये / कृत्यैकृतिभ्याम्कृतिभ्यः
पञ्चमीकृतेः / कृत्याःकृतिभ्याम्कृतिभ्यः
षष्ठीकृतेः / कृत्याःकृत्योःकृतीनाम्
सप्तमीकृतौ / कृत्याम्कृत्योःकृतिषु
सम्बोधनहे कृतेहे कृतीहे कृतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृति
कृति
kṛti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. करतूत । करनी ।
२. कार्य । काम ।
३. आघात । क्षति
४. इंद्रजाल । जादू ।
५. गणित में दो समान अकों का घात । वर्गसंख्या ।
६. डाकिनी ।
७. अनुष्टुप जाति का एक छंद, जिसमें बीस बीस अक्षरों के चार चरण होते है । जैसे—रोज रोज राज गैल तें गुपाल खाल तीन सात । वायु सेवनार्थ प्रति बाग जात आब लै सुफूल पात । लाय कै धरे सबै सुफल पात मोदयुक्त मातु हात । धन्य मान मातु बाल वुत्त देखि हर्ष रोम रोम गात ।—(शब्द॰) ।
८. बीस की संख्या ।
९. कटारी ।
१०. रचना (को॰) ।
११. चाकू । छुरी (को॰) ।
१२. मारण । वध । हनन (को॰) ।
कृति २ संज्ञा पुं॰ विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कृति f. the act of doing, making, performing, manufacturing, composing, ŚBr. x; ChUp.; Pañcat., Kāś. &c.
action, activity, MBh. iii, 12480; Bhāṣāp.; Tarkas.
creation, work, Vop.
literary work, Mālav.; Ragh.; Pāṇ. vi, 2, 151, Kāś.
a house of relics, Divyāv.
‘magic’, see -कर
a witch (cf. कृत्या), Devīm.
a kind of Anuṣṭubh metre (consisting of two Pādas of twelve syllables each and a third Pāda of eight syllables), RPrāt.
another metre (a stanza of four lines with twenty syllables in each), RPrāt.
(hence) the number twenty, VarBṛ.
a collective N. of the metres कृति, प्रक्˚, आक्˚, विक्˚, संक्˚, अभिक्˚, and उत्कृति
a square number, VarBṛ.
(in dram.) confirmation of any obtainment, Sāh.; Daśar.; Pratāpar.
N. of the wife of Saṃhrāda and mother of Pañca-jana, BhP. vi, 18, 13
कृति (इस्), m. N. of several persons, MBh. ii, 320 and 1882; Hariv.; BhP.; MārkP.
of a pupil of Hiraṇya-nābha, VāyuP.
2. कृति, इस्, f. hurt, hurting, injuring, L.
कृति (इस्), m. or f. a kind of weapon, sort of knife or dagger, RV. i, 168, 3.
कृति &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (303,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृतिः f. [कृ-क्तिन्] 1 Doing, manufacturing, making, performing. --2 Action, deed. --3 Creation, work, composition; (तौ) स्वकृतिं गापयामास कविप्रथमपद्धतिं R. 15. 33, 64, 69; N. 22. 155. --4 Magic, enchantment. --5 Injuring, killing. --6 The number ‘20’ --7 An enchantress, a witch. --8 A knife. --9 Way-laying; hurting, injuring (Ved.). --Comp. --करः an epithet of Rāvaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0419-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृति स्त्री कृ--क्तिन् । १ पुरुषप्रयत्ने, २ कर्त्तृव्यापारे, “वृथा जातिस्तदायुष्मन्! कृतिर्यावन्न विद्यते” भा० व० १२४८३ श्लो० ३ विंशत्यक्षरपादके छन्दोभेदे “कृतिः प्रकृतिराकृतिः” वृ० र० । ३ क्रियायाम् मेदि० “श्रीश्रीहर्षकवेः कृतिः कृतिमुदे तस्याभ्युदियादियम्” वैष० ४ नृपभेदे पु० “सप्ताश्वमेधा- नाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नामाऽच्यवत् स्वर्गा- दसत्यवचनात् सकृत्” मार्क० पु० । स च जनकवंश्यः “बहुलाश्वोघृतेस्तस्य कृतिरस्य महाबलः” भाग० ९ । १३ । १६ मैथिलवंश्यनृपोक्तौ । कृ बषे--क्तिन् । ५ हिंसायां मेदि० ६ विंशतिसंख्यायाम् कृतिकरः । कृत--बा० करणे इक् । ७ कर्त्तन्यां स्त्रो “हन्तेषु खादिश्च कृतिश्च संदघे” ऋ० १ । १६४ । ३ “कृतिः कर्त्तनी” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2187,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृतिः, स्त्री, (कृ + भावे क्तिन् ।) करणम् । हिंसा । इति मेदिनी ॥ (पुरुषप्रयत्नः । कर्त्तृव्यापारः । क्रिया । यथा, मुग्धबोधे । “जगतां कारकः कृष्णः कृतिर्मुररिपोरियम्” ॥ पुं, ऋषिविशेषः । यथा, विष्णुपुराणे । ३ । ६ । ७ । “हिरण्यनाभशिष्यश्च चतुर्विंशतिसंहिताः । प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः स महामतिः” ॥ नृपभेदः । यथा, भार्कण्डेयपुराणे । ८ । २१ । “सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयञ्च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गात् असत्यवचनात् सकृत्” ॥ स तु जनकवंशजातः । यथा, भागवते । ९ । १३ । २६ । “बहुलाश्वो घृतेस्तस्य कृतिरस्य महाबलः” ॥ विंशत्यक्षरपादकछन्दोभेदः ॥ यथा, “कृतिः प्रकृ तिराकृतिः” ॥ विंशतिसङ्ख्या । कर्त्तनी । यथा, ऋग्वेदे । १ । १६९ । ३ । “ऐषामंसेषु रम्भिणीव रारभे हस्तेषु खादिश्च कृतिश्च सन्दधे” ॥ विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । २२ । “अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-176-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृति" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कृतिःकृति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कृ + क्तिन्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कृतिः 📚 ➤ करनी, उत्पादन, निर्माण, अनुष्ठान
संस्कृत: क्रिया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृति 📚करतूत । करनी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कृतिः: कृ + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें