🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:14:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कृपणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कृपणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कृपणः

अर्थ: गरीब, दयनीय, अभागा, असहाय

संस्कृत: पर्याय: कदर्य, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच, मत्सर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृपण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कृपण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृपणःकृपणौकृपणाः
द्वितीयाकृपणम्कृपणौकृपणान्
तृतीयाकृपणेनकृपणाभ्याम्कृपणैः
चतुर्थीकृपणायकृपणाभ्याम्कृपणेभ्यः
पञ्चमीकृपणात् / कृपणाद्कृपणाभ्याम्कृपणेभ्यः
षष्ठीकृपणस्यकृपणयोःकृपणानाम्
सप्तमीकृपणेकृपणयोःकृपणेषु
सम्बोधनहे कृपणहे कृपणौहे कृपणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृपण
कृपण
kṛpaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृपण १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा कृपणता]
१. कंजूस । सूम । अनुदार । कदर्य ।
२. क्षुद्र । नीच ।
३. विवेकरहित (को॰) ।
४. गरीब । दयनीय । अभागा (को॰) ।
कृपण २ संज्ञा पुं॰
१. अनुदार या सूम व्यक्ति ।
२. प्रकार का कीट ।
३. बुरी हालत । दुर्दशा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कृपण mf(आ; ई, g. बह्व्-आदि)n. (gaṇas श्रेण्यादि and सुखादि, Pāṇ. viii, 2, 18; Pat.) inclined to grieve, pitiable, miserable, poor, wretched, feeble, ŚBr. xi, xiv; MBh. &c.
resulting from tears, AV. xi, 8, 28
low, vile, W.
miserly, stingy, Pañcat.; Hit.
कृपण (अस्), m. a poor man, VarBṛS.
a scraper, niggard, Pañcat.; ŚārṅgP.
a worm, L.
N. of a man, VP.
कृपण (कृपणम्), n. wretchedness, misery, RV. x, 99, 9; AitBr. vii, 13; ŚāṅkhŚr.; Mn. iv, 185 &c.
कृपण m. (स-कृपणम्, ‘miserably, pitiably’), Śāntiś. (cf. कार्पण्य.)
2. कृपण Nom. Ā. (3. pl. कृपणन्त) to long for, desire, RV. x, 74, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (305,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृपण a. [कृप् क्युन् न लत्वम्] 1 Poor, pitiable, wretched, helpless; राजन्नपत्यं रामस्ते पाल्याश्च कृपणाः प्रजाः U. 4. 25. --2 Void of judgment, unable or unwilling to discriminate or to do a thing; कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु Me. 5; so जराजीणैश्वर्यग्रसनगहनाक्षेपकृपणः Bh. 3. 17. --3 Low, mean, vile; Bg. 2. 49; Mu. 2. 18; Bh. 2. 49. --4 Miserly, stingy. --5 Avaricious. --णं Wretchedness. --णः 1 A worm. --2 A miser; कृपणेन समो दाता भुवि कोऽपि न विद्यते । अनश्नन्नेव वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति Vyāsa. --Comp. --धी, --बुद्धि a. little or low-minded. --वत्सल a. kind to the poor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0420-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृपण त्रि० कृप--क्युन् न लत्वम् । अदातरि कदर्य्ये अमरः “कृपणेन समोदाता न कश्चिद्भुवि विद्यते । अनन्नन्नेव वित्तानि यत् परेभ्यः प्रयच्छति” व्यासः । “दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति” व्यासः । २ मन्दे त्रि० मेदि० “कूपणाः फलहेतवः” गीता । ३ महाव्यसनप्राप्ते दीने । “महद्वा व्यसनं प्राप्तोदीनः कृपण उच्यते” । रामा० । श्रेण्या० अभूततद्भावेऽर्थेऽस्य कृतादिभिः स० । कृप- णकृतः । कृपणस्य भावः व्यञ् । कार्प्यण्य दीनतायां न० “कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः” गीता । तल् । कृपणता स्त्री, त्व कृपणत्व न० तत्रार्थे । ४ दैन्ये न० । “वक्तुं न त्वहमुत्सहे सकृपणं देहीति दीनं वचः” शा- न्तिश० । सुखा० वेदनायाम् क्यङ् । कृपणायते दैन्यमनुभ- वतीत्यर्थः । सुखा० अस्त्यर्थे इनि । कृपणिन् दैन्ययुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । ५ क्रिमौ पु० मेदि० । कृतः पणोयस्य वेदे नि० तलोपः । ६ कृतपणे पणक्रीते दा- सादौ “एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्माल्लोकात् प्रैति स कृपणः” वृ० उ० । “कृपणः पणक्रीत इव दासादिः” । भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2193,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृपणः, त्रि, (कल्पते स्वल्पमपि दातुम् । कृप् + बाहुलकात् क्युन् अत एव न लत्वम् ।) अदाता । (यथा, व्यासोक्तौ । “दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति” ॥) तत्पर्य्यायः । कदर्य्यः २ किम्पचानः ३ मितम्पचः ४ क्षुद्रः ५ । इत्यमरः । ३ । १ । ४८ ॥ किम्पचः ६ अनमितम्पचः ७ । इति तट्टीका ॥ मन्दः ८ कीकटः ९ कुमुत् १० कीणाशः ११ । इति जटा- धरः ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । ७५ । “दाता लघुरपि सेव्यो भवति न कृपणो महा- नपि समृद्ध्या । कूपोऽन्तः स्वादुजलः प्रीत्यै लोकस्य न समुद्रः” ॥ दीनः । यथा, हेः रामायणे २ । ३२ । २८ । “ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्षणः । द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो हृदापयत्” ॥ पारिभाषिककृपणानाह ॥ महाव्यसनप्राप्तो दीनः । यथा, रामायणे ४ । २१ । १९ । “आदितः कृशवृत्तिर्यः कृपणो न स राघव ! । महात्मा व्यसनं प्राप्तो दीनः कृपण उच्यते” ॥ यो हि अक्षरं ब्रह्म अविज्ञाय लोकान्तरगामी भवति सः । यदुक्तं वृहदारण्यके याज्ञवल्क्यप्रक- रणे । “यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्ग्यस्मा- ल्लोकात् प्रैति स कृपणः” इति ॥ दुहिता हि कृपापात्रत्वात् कृपणम् । यदुक्तं मनौ ४ । १८५ । “भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्य्या पुत्त्रः स्वकातनुः । छाया स्वोदासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम्” ॥) कुत्सितः । इति मेदिनी ॥
कृपणः, पुं, कृमिः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-177-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृपण" आता है (31)
क्षुद्र कृपण । कंजूसतद्धन कृपण । कंजूसइष्टिपच कृपण । कंजूसटक्क कंजूस व्यक्ति । कृपणफल्गुद लोभी । कृपण । कंजूसतनुत्याग कम खर्च करनेवाला । कृपणअमुक्तहस्त देने में जिसके हाथ दबे हों । कंजूस । कृपणखसीस कंजूस । सूम । कृपणबखील कृपण । सूप । कंजूसकंजूस जो धन का भोग न करे । जो न खाय और न खिलावे । कृपण । सूम । मक्खी- चूसकुदाता कृपणसोमगति † वि॰ सूम का आचरण करनेवाला । कृपणअदानीपु जो दान न दे । कांजूस । सूम । कृपणकरमट्टा कृपण । सूम । कंजूसतंगदस्त कृपण । कंजूसव्यपराडमुख कृपणदुनियापरस्त सांसारिक । कृपण । कंजूसकुच स्तन । छाती । यौ॰—कुचकुंभ ।—कुचतट । कचतटी = स्तनरंक धनहीन । गरीब । दरिद्र । कंगालरेप निदितमामक मेरा । हमारा या अपना की बुद्धि । स्व की बुद्धिअदान पु संज्ञा पुं॰अदत्त वह वस्तु जिसके दिए जाने पर भी लेनेवाले को उसके रखने का अधिकार न हो । व…अनमितंपच बिना नाप जोख किए न पकानेवालाममतायुक्त अभिमानी । गर्वीसंचयी संचय करनेवाला । जमा करनेवालास्वल्पव्यय कम खर्चटंच † ^१ वि॰जुजरस सूक्ष्मदर्शी । तीव्र बुद्धिवालासंचकर पु संज्ञा पुं॰सियाह दे॰ 'स्याह'

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कृपणःकृपण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कृपणः 📚 ➤ गरीब, दयनीय, अभागा, असहाय
संस्कृत: पर्याय: कदर्य, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच, मत्सर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृपण 📚कंजूस । सूम । अनुदार । कदर्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कृपण
कंजूस (३.१.४८) — कदर्य, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें