🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:28:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कृशम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कृशम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कृशम्

अर्थ: कृश होना, पतला होना

संस्कृत: तनूकरणे

अंग्रेज़ी: to be thin

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृश् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. कृश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. कृश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. कृश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. कृश् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कृश् (दिवादिगण) · अर्थ: कृश होना, पतला होना (तनूकरणे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकृशत् / अकृशद्अकृशताम्अकृशन्
मध्यमअकृशःअकृशतम्अकृशत
उत्तमअकृशम्अकृशावअकृशाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कृश्यति · लिट्: चकर्श · लुट्: कर्शिता · लृट्: कर्शिष्यति · लोट्: कृश्यतात् · लङ्: अकृश्यत् · विधिलिङ्: कृश्येत् · आशीर्लिङ्: कृश्यात् · लुङ्: अकृशत् · लृङ्: अकर्शिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कर्शन · ण्वुल्: कर्शकः · तृच्: कर्शिता · तव्य: कर्शितव्यः · अनीयर्: कर्शनीयः · क्त: कृशः · क्तवतु: कृश · शतृ: कृश्यन् · स्य-शतृ: कर्शिष्यन् · क्त्वा: कृशित्वा · ल्यप्: प्रकृश्य · तुमुन्: कर्शितुम् · णमुल्: कर्शम् · घञ्: कर्शः · क्तिन्: कृष्टि · क्वसु: चकृश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृश्
कृश्
kṛś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृश् cl. 4. P. कृश्यति (perf. चकर्श; ind.p. कृशित्वा or कर्श्˚, Pāṇ. i, 2, 25), to become lean or thin, become emaciated or feeble, AV. xii, 3, 16; ŚBr. xi; to cause (the moon) to wane, Dhātup. xxvi, 117 : Caus. कर्शयति, to make thin or lean, attenuate, emaciate, keep short of food, Āp.; Bhag.; Suśr. &c.; to lessen, diminish, Kāvyād. ii, 109;
कृश् [cf. perhaps Lat. parco, parcus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (305,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृश् {c4c} P. (कृश्यति, कृश) 1 To become lean or emaciated. --2 To wane (as the moon). --Caus. To emaciate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0421-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कृशम्कृश् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: कृश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | कृश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कृशम् 📚 ➤ कृश होना, पतला होना
संस्कृत: तनूकरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृश् 📚cl. 4. P. कृश्यति (perf. चकर्श; ind.p. कृशित्वा or कर्श्˚, Pāṇ. i, 2…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें