🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:59:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

केतकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

केतकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

केतकः

अर्थ: ण्वुल् एक पौधा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. केतक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — केतक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकेतकःकेतकौकेतकाः
द्वितीयाकेतकम्केतकौकेतकान्
तृतीयाकेतकेनकेतकाभ्याम्केतकैः
चतुर्थीकेतकायकेतकाभ्याम्केतकेभ्यः
पञ्चमीकेतकात् / केतकाद्केतकाभ्याम्केतकेभ्यः
षष्ठीकेतकस्यकेतकयोःकेतकानाम्
सप्तमीकेतकेकेतकयोःकेतकेषु
सम्बोधनहे केतकहे केतकौहे केतकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — केतक
केतक
ketaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केतक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] केवड़ा । उ॰—लखि केतक केतकि जाति गुलाब ते तीक्षण जानि तजे डरि कै ।—केशव (शब्द॰) ।
केतक २ वि॰ [सं॰ कति + एक]
१. कितने । किस कदर ।
२. बहुत । उ॰—केतक दिवस राज्य तव कियऊ । एक दिवस नारद मुनि गयऊ ।—सबल (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केतक m. the tree Pandanus odoratissimus, MBh.; R.; Megh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (308,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केतकः [कित् निवासे ण्वुल्] 1 N. of a plant; प्रतिभांत्यद्य वनानि केतकानां Ghaṭ. 15. --2 A banner. --कं A flower of the Ketaka plant; केतकैः सूचिभिन्नैः Me. 23; R. 6. 17, 13. 16. --की 1 N. of a plant (= केतक); हसितमिव विधत्ते सूचिभिः केतकीनां Rs. 2. 23. --2 A flower of that plant; Rs. 2. 20,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0422-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केतक पु० कित--निवासे ण्वुल् । “केतकः सूचिकापुष्पोजम्बु- कः क्रकचच्छदः” इत्युक्तलक्षणे १ वृक्षे । २ तत्पुष्पे न० । “स्फुरितभृङ्गमृगच्छवि केतकम्” माघः । गौरादि० ङीष् । ३ केतकीत्यपि तद्वृक्षे स्त्री । “सुवर्ण्णकेत- की तुल्या लघुपुष्पा सुगन्धिनी” भावप्र० । “केतकः कटुकः स्वादुर्लघुस्तिक्तः कफापहः” भावप्र० । केतक्याः पुष्पम् अण् तस्य बहुलं लुक् लुकि स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक् । केतक ४ तत्पुष्पे न० । बहुलग्रहणात् पाटलादिवत् स्त्रीप्रत्ययस्य क्वचित् न लुक् । “केतकीपत्रगर्भा” अर्च्चयेदित्यमुवृत्तौ “न केतक्या सदाशिवम्” नैष० टी० मल्लिनाथधृतवाक्यम् । आ० त० शिवपूजनाधिकारे भविष्यपु० “केतकी चाति मुक्तञ्च कुन्दो यूथी मदल्लिका । शिरीषसर्ज्जबन्धूककुसु- मानि विवर्ज्जयेत्” । एवं शिवपूजने तत्पुष्पस्य निषेधात् राजनि० शिवद्विष्टमिति तत्पर्य्याये उक्तम् । अतएव [] नैषधे “विनिद्रपत्रालिगतालिकैतवान्मृगाङ्कचूडामणि- वर्जनार्जितम् । दधानमाशासु चरिष्णु दुर्यशः स कौतुकी तत्र ददर्श केतकम्” नैष० वर्ण्णितम् वर्ण्णितञ्च तस्याः क्रकचाकारपत्रावृतत्वादि यथा “वियोगभाजां हृदि कण्टकैः कटुर्निधीयसे कर्णिशरः स्मरेण यत् । ततोदु- राकर्षतया तदन्तकृद्विगीयसे मन्मथदेहदाहिना । त्वदग्र- सूचीसचिवः स कामिनो र्मनोभवः सीव्यति दुर्यशःपटौ । स्फुटञ्च पत्रैः करपत्रमूर्त्तिभिर्वियोगिहृद्दारुणि दारु- णायसे । धनुर्म्मधुस्विन्नकरोऽपि भीमजापरं परागैस्तव धूलिहस्तयन् । प्रसूनधन्वा शरसात्करोति मामिति क्रु- धाऽऽक्रुश्यत तेन कैतकम्” । कैतकमित्यत्र अणो न लुक् । पुष्पफलभिन्ने तु नाणो लुक् । “अगमत् कैतकं रजः” रघुः । केत + स्वार्थे क । ५ ध्वजे पु० । “सारोहायुधकेत- कान्” भा० क० २४ अ० अत्र बहुब्रीहौ--कप् इति तु ज्यायः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2230-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केतकः, पुं, (कितनिवासे + ण्वुल् ।) केतकीवृक्षः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, रघुः ६ । १७ । “विलासिनीविभ्रमदन्तपत्र- मापाण्डुरं केतकवर्हमन्यः” ॥ अस्य पर्य्याया गुणाश्च यथा, -- “केतकः सूचिकापुष्पो जम्बुकः क्रकचच्छदः” ॥ “केतकः कटुकः स्वादुर्लधुस्तिक्तः कफापहः” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-186-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
केतकःकेतक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: केत + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

केतकः 📚 ➤ ण्वुल् एक पौधा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
केतक 📚केवड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • केतकः: केत + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें