🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:17:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोच

अर्थ: पक्षी के सामान जोर से शब्द करना

संस्कृत: शब्दे तारे

अंग्रेज़ी: to utter a shrill cry, to make a birdlike sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुच् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. कोच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कुच् (भ्वादिगण) · अर्थ: पक्षी के सामान जोर से शब्द करना (शब्दे तारे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकोचतात् / कोचताद् / कोचतुकोचताम्कोचन्तु
मध्यमकोच / कोचतात् / कोचताद्कोचतम्कोचत
उत्तमकोचानिकोचावकोचाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कोचति · लिट्: चुकोच · लुट्: कोचिता · लृट्: कोचिष्यति · लोट्: कोचतात् · लङ्: अकोचत् · विधिलिङ्: कोचेत् · आशीर्लिङ्: कुच्यात् · लुङ्: अकोचीत् · लृङ्: अकोचिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कोचन · ण्वुल्: कोचकः · तृच्: कोचिता · ण्यत्: कोच्यः · तव्य: कोचितव्यः · अनीयर्: कोचनीयः · क्त: कुचितः · क्तवतु: कुचितवान् · शतृ: कोचन् · स्य-शतृ: कोचिष्यन् · क्त्वा: कुचित्वा · ल्यप्: प्रकुच्य · तुमुन्: कोचितुम् · णमुल्: कोचम् · घञ्: कोचः · क्तिन्: कुक्ति · क्वसु: चुकुच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुच्
कुच्
kuc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
स्तन (2.6.78) स्तन
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुच् cl. 1. P. कोचति, to sound high, utter a shrill cry (as a bird), Dhātup.; to polish, ib.; to go, ib. vii, 2; to connect, mix, ib.; to bend, make curved, ib.; to be curved or crooked, ib.; to oppose, impede, ib. : to mark with lines, write, ib. xx, 27 : cl. 6. P. कुचति, to contract, Dhātup. xxviii, 75; to be or make small, ib. vii, 3 (cf. √ कुञ्च्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (287,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुच् {vI.v} {c6c} P. (कुचति, कुचित) 1 To utter a shrill cry (as a bird). --2 To go. --3 To polish. --4 To contract, bend. --5 To be contracted. --6 To stop, impede. --7 To write or delineate. --8 To mix, connect. {vII.v} {c1c} P., कुंच् also (कोचति, कुंचति, कुंचित) 1 To make crooked, bend or curve. --2 To move or go crookedly. --3 To make small, lessen. --4 To shrink, contract. --5 To go to or towards.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0406-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोचकुच् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कोच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोच 📚 ➤ पक्षी के सामान जोर से शब्द करना
संस्कृत: शब्दे तारे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुच् 📚cl. 1. P. कोचति, to sound high, utter a shrill cry (as a bird), Dhātup…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें