🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:23:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोटिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोटिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोटिः

अर्थ: इञ् धनुष का मुड़ा हुआ सिरा

संस्कृत: धनुषः अन्त्यभागः, खड्गादिप्रान्तभागः · पर्याय: अटनी

व्युत्पत्ति: कुट्+इञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोटि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोटि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोटिःकोटीकोटयः
द्वितीयाकोटिम्कोटीकोटीः
तृतीयाकोट्याकोटिभ्याम्कोटिभिः
चतुर्थीकोटये / कोट्यैकोटिभ्याम्कोटिभ्यः
पञ्चमीकोटेः / कोट्याःकोटिभ्याम्कोटिभ्यः
षष्ठीकोटेः / कोट्याःकोट्योःकोटीनाम्
सप्तमीकोटौ / कोट्याम्कोट्योःकोटिषु
सम्बोधनहे कोटेहे कोटीहे कोटयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोटि
कोटि
koṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धनुष का सिरा (2.8.84) अटनी
'कोटि' (स्त्री॰) को छोड़कर शतम्, सहस्रम् आदि संख्याएँ नपुंसक (3.5.24)
तलवार आदि की धार/कोना (2.8.93) कोण · पाली · अश्रि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोटि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. धनुष का सिरा । कमान का गोशा । उ॰—क्षत्रियों के चाप कोटि समक्ष , लोक में है कौन दुर्गम लक्ष ।—साकेत, पृ॰, १८१ ।
२. किसी अस्त्र की नोक या धार ।
३. वर्ण । श्रेणी । दरजा ।
४. किसी वादविबाद का पूर्वपक्ष ।
५. उत्कृष्टता । उत्तमता ।
६. अर्धचंद्र का सिरा ।
७. समूह । जत्था ।
८. किसी ९० अंश के चाप के भागों दो में एक । (क से घ तक का चाप ९० अंश का है । उसका एक अंश क ग उसके दूसरे अंश ग घ की कोटि है और ग घ उसके दूसरे अंश क ग की कोटि है । )
९. किसी त्रिभुज या चतुर्भुज की भूमि या आधार और कर्णा से भिन्न रेखा ।
१०. रशिचक्र का तुतीय अंश ।
११. असबरग नामक सुगंध द्रव्य जो औषध के काम में आता है ।
१२. आखिरी सीमा या सिरा ।
कोटि वि॰ [सं॰] सौ लाख की संख्या, करोड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोटि f. the curved end of a bow or of claws, &c., end or top of anything, edge or point (of a sword), horns or cusps (of the moon), MBh. &c.
the highest point, eminence, excellence, Pañcat.; Ratnāv.; Sarvad.
‘a point or side in an argument or disputation’, (if there are two) ‘alternative’, see -द्वय below
the highest number in the older system of numbers (viz. a Krore or ten millions), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
the complement of an arc to 90 degrees
the perpendicular side of a right-angled triangle, Sūryas.
Medicago esculenta, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (312,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोटिः, --टी f. [कुट् इञ्] 1 The curved end of a bow; भूमिनिहितैककोटि कार्मुकं R. 11. 81; U. 4. 29. --2 The end or extremity, edge or point in general; सहचरीं दंतस्य कोट्या लिखन् Māl. 9. 32; अंगदकोटिलग्नं R. 6. 14, 7. 46; 8. 36. --3 The edge or point of a weapon. --4 The highest point, excess, pitch, climax, excellence; परां कोटिमानंदस्याध्यगच्छन् K. 369; so कोपकोटिमापन्ना Pt. 4 excessively angry. --5 The horns or [] digits of the moon; Ku. 2. 26. --6 Ten millions, a crore; R. 5. 21; 12. 82; Ms. 6. 63. --7 The complement of an arc to 90° (in math.) --8 The side of a right-angled triangle (in math.). --9 A class, department, kingdom; मनुष्य˚, प्राणि˚ &c. --10 One side of a question in dispute, an alternative. --Comp. --ईश्वरः a millionaire. --जित् m. an epithet of Kālidāsa. --ज्या the co-sine of an angle in a right-angled triangle (in math.). --द्वयं two alternatives. --पात्रं a rudder. --पालः the guard of a stronghold. --वेधिन् a. (lit.) striking a point; (fig.) performing the most difficult things. --श्रीः an epithet of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोटि" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोटिःकोटि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोटिः 📚 ➤ इञ् धनुष का मुड़ा हुआ सिरा
संस्कृत: धनुषः अन्त्यभागः, खड्गादिप्रान्तभागः · पर्याय: अटनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोटि 📚धनुष का सिरा । कमान का गोशा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कोटि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कोटिः: कुट्+इञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें