🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोड्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोड्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोड्य

अर्थ: बालक के समान खेलना, खाना, बटोरना, जमा करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: बाल्ये

अंग्रेज़ी: to act as a child,to kid, to heap, to collect

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — कुड् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. कोड्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कोड्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुड् + ण्यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कुड् (तुदादिगण) · अर्थ: बालक के समान खेलना, खाना, बटोरना, जमा करना (बाल्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकुडतिकुडतःकुडन्ति
मध्यमकुडसिकुडथःकुडथ
उत्तमकुडामिकुडावःकुडामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कुडति · लिट्: चुकोड · लुट्: कुडिता · लृट्: कुडिष्यति · लोट्: कुडतात् · लङ्: अकुडत् · विधिलिङ्: कुडेत् · आशीर्लिङ्: कुड्यात् · लुङ्: अकुडीत् · लृङ्: अकुडिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कुडन · ण्वुल्: कोडकः · तृच्: कुडिता · ण्यत्: कोड्यः · तव्य: कुडितव्यः · अनीयर्: कुडनीयः · क्त: कुडितः · क्तवतु: कुडितवान् · शतृ: कुडन् · स्य-शतृ: कुडिष्यन् · क्त्वा: कुडित्वा · ल्यप्: प्रकुड्य · तुमुन्: कुडितुम् · णमुल्: कोडम् · घञ्: कोडः · क्तिन्: कुट्टि · क्वसु: चुकुड्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुड्
कुड्
kuḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुड् cl. 6. P. कुडति, to play or act as a child, trifle, Dhātup. xxviii, 89; to eat, ib.; to heap, ib.; to plunge, dive, ib. 101.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुड् {c6c} P. (कुडति) To play or act as a child, trifle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोड्यअव्यय — कुड् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: कोड्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कोड्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुड् + ण्यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोड्य 📚 ➤ बालक के समान खेलना, खाना, बटोरना, जमा करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: बाल्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुड् 📚cl. 6. P. कुडति, to play or act as a child, trifle, Dhātup. xxviii, 89…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कोड्य: कुड् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें