🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोणि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोणि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोणि

अर्थ: शब्द करना, दानादिक से संरक्षण करना, संभालना

संस्कृत: शब्दोपकरणयोः

अंग्रेज़ी: to sound, to gift, to support financially, to take care

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुण् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. कोणि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कोणि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. कोणि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कुण् (तुदादिगण) · अर्थ: शब्द करना, दानादिक से संरक्षण करना, संभालना (शब्दोपकरणयोः)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकोणीत् / अकोणीद्अकोणिष्टाम्अकोणिषुः
मध्यमअकोणीःअकोणिष्टम्अकोणिष्ट
उत्तमअकोणिषम्अकोणिष्वअकोणिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कुणति · लिट्: चुकोण · लुट्: कोणिता · लृट्: कोणिष्यति · लोट्: कुणतात् · लङ्: अकुणत् · विधिलिङ्: कुणेत् · आशीर्लिङ्: कुण्यात् · लुङ्: अकोणीत् · लृङ्: अकोणिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कोणन · ण्वुल्: कोणकः · तृच्: कोणिता · ण्यत्: कोण्यः · तव्य: कोणितव्यः · अनीयर्: कोणनीयः · क्त: कुणितः · क्तवतु: कुणितवान् · शतृ: कुणन् · स्य-शतृ: कोणिष्यन् · क्त्वा: कुणित्वा · ल्यप्: प्रकुण्य · तुमुन्: कोणितुम् · णमुल्: कोणम् · घञ्: कोणः · क्तिन्: कूण्टि · क्वसु: चुकुण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुण्
कुण्
kuṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुण् cl. 6. P. कुणति, to sound, Dhātup. xxviii, 45; to support or aid (with gifts, &c.), ib.; to be in pain (?), ib. : cl. 10. P. कुणयति, to converse with, address, invite, Dhātup. xxxv, 41;
कुण् [cf. Lat. cano]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुण् {vI.v} {c6c} P. (कुणति, कुणित) 1 To support, aid. --2 To sound. {vII.v} {c10c} P. ( कणयति) 1 To counsel, advise. --2 To converse or speak with. --3 To invite. --4 To salute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोणिकुण् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: कोणि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कोणि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोणि 📚 ➤ शब्द करना, दानादिक से संरक्षण करना, संभालना
संस्कृत: शब्दोपकरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुण् 📚cl. 6. P. कुणति, to sound, Dhātup. xxviii, 45; to support or aid (with…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें